صنعت پلاستیک در محاصره مواد اولیه گران و موانع پیمان‌سپاری ارزی

سه محور اصلی چالش‌های تولید و صادرات

بررسی وضعیت این صنعت نشان می‌دهد که ریشه اصلی مشکلات در مجموعه‌ای از عوامل قیمتی، فنی و مقرراتی شکل گرفته است که به‌طور مستقیم بر هزینه تمام‌شده محصولات تأثیر می‌گذارند:

بحران تامین و قیمت‌گذاری مواد اولیه

یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های تولیدکنندگان، وضعیت تامین مواد اولیه است. نوسان قیمت‌ها، محدودیت عرضه و اختلاف شدید میان قیمت داخلی و قیمت جهانی، فشار زیادی بر واحدهای تولیدی وارد کرده است. این شرایط باعث شده تا هزینه تمام‌شده محصولات افزایش یابد و توان رقابتی در بازارهای داخلی و خارجی کاهش پیدا کند.

اکبر مشهدی‌زاده، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان پلاستیک و نایلون تهران، در این خصوص توضیح داد: «بسیاری از واحدهای تولیدی به‌دلیل محدودیت عرضه مواد اولیه در بورس کالا، ناچارند برخلاف مقرراتی که سقف رقابت را ۱۰درصد تعیین کرده، مواد مورد نیاز خود را با قیمت بالاتری خریداری کنند. حتی واردات مواد اولیه با ارز آزاد نیز در بسیاری موارد قیمت مناسب‌تری نسبت به خرید از بورس برای تولیدکننده دارد. بعضی مواد اولیه حتی بالاتر از قیمت جهانی به واحدهای تولیدی عرضه می‌شوند.»

علی حدادی، رئیس انجمن پلیمر و پلاستیک تهران، نیز به نقش افراد سودجو در افزایش قیمت‌ها اشاره کرد و بیان داشت: افراد سودجو در شرایط التهاب بازار ارز کالا خریداری می‌کنند و سپس آن مواد اولیه را با چند برابر قیمت در اختیار تولیدکنندگان قرار می‌دهند که ادامه این شرایط باعث تعطیلی کسب‌وکار‌ها و کاهش صادرات می‌شود.

محدودیت دسترسی به فناوری و تجهیزات جدید

دسترسی محدود به ماشین‌آلات و فناوری‌های جدید مانع مهم دیگری است. تحریم‌ها و مشکلات ارزی، واردات تجهیزات مورد نیاز را دشوار کرده و بسیاری از واحدهای تولیدی امکان نوسازی خطوط تولید خود را ندارند. این موضوع رقابت با کشورهایی که از فناوری‌های مدرن استفاده می‌کنند را سخت‌تر می‌سازد. مشهدی‌زاده بر این نکته تأکید کرد که باید تسهیلاتی برای واردات ماشین‌آلات مدرن فراهم شود تا صادرات‌پذیری محصولات ایرانی افزایش یابد.

موانع تجاری و ارزی صادرات

صادرات محصولات پلاستیکی با موانع جدی روبه‌رو است که مهم‌ترین آن‌ها الزام بازگشت ارز (پیمان‌سپاری ارزی) است. این مقررات، روند صادرات رسمی را پیچیده کرده و سود حاصل از آن را کاهش داده است. علیرضا ترک، عضو انجمن ملی صنایع پلیمر ایران، در این باره تصریح کرد:

• الزام رفع تعهد ارزی باعث شده است بسیاری از تجار تمایل چندانی به صادرات رسمی نداشته باشند.
• بخش قابل‌توجهی از صادرات از طریق کارت‌های بازرگانی یک‌بارمصرف و کانال‌های غیرشفاف صورت می‌گیرد.
• شرکت‌های بزرگ و رسمی قادر به استفاده از روش‌های غیرشفاف نیستند و همین مساله فعالیت صادراتی آن‌ها را دشوارتر می‌کند.

همچنین، بخش زیادی از صادرات به کشورهای همسایه به‌صورت «چمدانی» انجام می‌شود؛ زیرا تمام هزینه‌های واحدهای تولیدی با ارز آزاد محاسبه می‌شود و پس از صادرات نیز الزام بازگشت ارز وجود دارد.

وضعیت خودکفایی، بازارهای هدف و رقبا

خودکفایی ناقص در زنجیره تولید

صنایع پتروشیمی داخلی مواد اولیه موردنیاز را تامین می‌کنند، اما خودکفایی ایران در صنعت پلیمر حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد برآورد می‌شود. این خودکفایی کامل نیست، به‌ویژه در تولید برخی پلیمرهایی که به آلیاژهای خاص نیاز دارند و همچنین در تامین بعضی افزودنی‌ها که غالباً از چین وارد می‌شوند و کیفیت مطلوبی ندارند.

مقاصد صادراتی و رقابت جهانی

محصولات نهایی پلاستیک و پلیمر ایران در بازارهایی نظیر عراق، افغانستان، پاکستان، روسیه، ترکیه، کشورهای حوزه خلیج‌فارس و کشورهای CIS تقاضای بالایی دارند. علاوه بر این، بازارهای بالقوه‌ای نظیر عمان، آفریقای جنوبی و حتی کشورهای اروپایی نیز وجود دارند که تحریم‌ها مانع دسترسی کامل به آن‌ها شده است.

در عرصه رقابت جهانی، ایران با دو رقیب جدی مواجه است:

• ترکیه: رقیب سنتی ایران که از نظر سطح تکنولوژی و برخورداری از ماشین‌آلات مدرن، وضعیت به‌مراتب بهتری نسبت به ایران دارد.
• چین: رقیب جدی به‌دلیل قیمت تمام‌شده پایین‌تر محصولاتش.

ضرورت اصلاحات ساختاری برای ثبات صنعت

کارشناسان این حوزه بر این باورند که اصلاح چند مانع کلیدی می‌تواند بخش زیادی از مشکلات صنعت پلاستیک را برطرف کند و مسیر بازگشت ثبات را فراهم سازد:

• اصلاح قیمت‌گذاری: دولت باید مواد پایه پلیمری را با قیمت واقعی جهانی عرضه کند تا از ایجاد رانت جلوگیری شود و تولیدکننده مجبور نباشد مواد را با نرخ‌های غیرمنطقی تهیه کند.
• بازنگری در سیاست‌های ارزی: لغو یا تسهیل پیمان‌سپاری ارزی برای افزایش انگیزه تجار و بازگشت صادرات رسمی به کانال‌های شفاف.
• تسهیل واردات تجهیزات: فراهم کردن امکانات و ماشین‌آلات موردنیاز برای نوسازی خطوط تولید و تقویت همزمان تولید داخلی.
• رفع محدودیت‌های بین‌المللی: تلاش برای رفع تحریم‌ها و محدودیت‌های روابط بین‌المللی که بازارهای صادراتی مهم را از ایران گرفته است.

در مجموع، با اجرای این اصلاحات، صنعت پلاستیک ظرفیت آن را دارد که به یکی از حوزه‌های مهم ایجاد ارزش افزوده و گسترش صادرات غیرنفتی تبدیل شود.