عکس‌های کشف‌شده، زنان قدرتمند جنبش استقلال هند به رهبری گاندی را آشکار می‌کنند

نقطه عطف تاریخی: راهپیمایی نمک و استقلال کامل

در آوریل ۱۹۳۰، گاندی راهپیمایی محوری نمک خود را به پایان رساند و انحصار بریتانیا بر تولید نمک را شکست؛ این عمل نمادی پرشور از سوءحکومت استعماری بود. او با بالا بردن یک مشت نمک گل‌آلود از دریا، اعلام کرد که «در حال متزلزل کردن پایه‌های امپراتوری بریتانیا» است.

پس از آن، گاندی امواج اعتراضات نافرمانی مدنی را هدایت کرد و حامیان کنگره ملی هند را تشویق نمود تا نمک قاچاق تولید کنند، کالاهای خارجی را تحریم نمایند و در برابر صفوف پلیس‌های مجهز به باتوم ایستادگی کنند. تنها چند ماه قبل از آن، کنگره هدف سیاسی خود را برای هند، پورنا سواراج (استقلال کامل) اعلام کرده بود.

تاریخ‌نگاران مدت‌هاست که جنبش نافرمانی مدنی را به عنوان یک نقطه عطف مهم در سیاست هند به رسمیت شناخته‌اند که دارای دو ویژگی اساسی بود:

• افزایش مشارکت زنان: زمانی که گاندی راهپیمایی نمک را آغاز کرد، زنان را از پیوستن منع نمود، اما چندین رهبر زن سرانجام او را متقاعد کردند که نقش بزرگتری به آنان بدهد.
• استفاده از رسانه‌های مدرن: رهبران کنگره از فناوری‌های رسانه‌ای مدرن مانند رادیو، فیلم و عکاسی استفاده کردند که به مبارزه سیاسی آن‌ها کمک کرد تا به مخاطبان بین‌المللی دست یابد.

کشف آلبوم گمشده «نرسی»

حدود ۲۰ سال پیش، یک آلبوم عکس از این جنبش در یک حراجی در لندن ظاهر شد. بنیاد الکازی، یک مجموعه هنری مستقر در دهلی، پس از دریافت خبر از یک دلال عتیقه در بمبئی، آلبوم را خریداری کرد.

این آلبوم کوچک با جلد خاکستری زغالی، سرنخ‌های کمی در مورد منشأ خود داشت. بر روی عطف آن این کلمات با عجله نوشته شده بود: «مجموعه عکس‌های حزب قدیمی کنگره – ک. ل. نرسی». هویت ک. ل. نرسی ناشناخته بود و زیرنویس‌های تایپ‌شده عکس‌ها مختصر و مملو از غلط‌های املایی و واقعی بودند. آلبوم تا سال ۲۰۱۹ در مجموعه‌های بنیاد الکازی دست‌نخورده باقی ماند تا اینکه متصدی آن و دو تاریخ‌نگار از دانشگاه دوک بررسی مجدد آن را آغاز کردند.

تصاویری زنده از رهبری زنان در بمبئی

با وجود منشأ نامعلوم، عکس‌های آلبوم نرسی داستانی دراماتیک و با جزئیات را روایت می‌کردند. در این تصاویر، خیابان‌های بمبئی، پرتنش و مملو از هزاران داوطلب همسو با کنگره دیده می‌شدند. برخلاف عکس‌های قبلی فعالیت‌های سیاسی در هند که تصاویری ژست‌گرفته بودند، این عکس‌ها درگیری‌های خشونت‌آمیز با پلیس، داوطلبان مجروح بارگیری شده در آمبولانس‌ها، راهپیمایی‌های پرشور در میان باران‌های موسمی، و جریان‌های بی‌پایان مردان و زنان معترض را در معماری گوتیک-هندی بمبئی ثبت کرده‌اند. انرژی الکتریکی در سراسر این تصاویر سیاه‌وسفید جریان دارد.

مهم‌تر از همه، این آلبوم، شاید بهتر از هر منبع دیگری، نشان می‌دهد که چگونه زنان از جنبش نافرمانی مدنی برای توانمندسازی خود استفاده کردند.

سوماتهی راماسوامی از دانشگاه دوک، که به همراه همکارش آوراتی باتناگار بررسی دقیق آلبوم را رهبری کرد، می‌گوید: «ما بلافاصله تحت تأثیر تأکید بر زنان در حال عمل قرار گرفتیم.»

به عنوان مثال، در یک تصویر، لیلاواتی مونشی، یک رهبر شجاع کنگره از گجرات، به گروهی از مردان که در حال حمله به یک نمک‌زار دولتی هستند، دستور می‌دهد. در عکسی دیگر، مونشی با ساروی بدون آستین، با حالتی جسورانه در مقابل ورودی یک فروشگاه بزرگ تحریم‌شده بریتانیا ایستاده است. این سابقه بصری از رهبری زنان منحصر به فرد است. با وجود تمایلات چپ‌گرایانه و تشویق‌های گاندی، فعالیت‌های ناسیونالیستی هند یک تلاش عمدتاً مردانه با طعم پدرسالارانه متمایز باقی مانده بود. در حالی که در جنبش عدم همکاری در سال‌های ۱۹۲۰-۱۹۲۲، زنان نقش بسیار محدودتری داشتند، اکنون مشارکت زنان جهشی بزرگ را تجربه کرد.

تغییر دینامیک‌های جنسیتی و نقش‌آفرینی عمومی

آلبوم نرسی فراتر از چهره‌های شناخته‌شده‌ای مانند مونشی، هزاران داوطلب زن کاملاً گمنام را مستند می‌کند. زنان در سواحل چوپاتی بمبئی جمع می‌شوند تا نمک قاچاق بسازند. اعضای «دش سیویکا»، یک نیروی داوطلب تماماً زن، با پلیس‌هایی که تلاش می‌کنند پرچم ملی موقت آن‌ها را بگیرند، درگیر می‌شوند. شاید چشمگیرتر از همه این بود که بسیاری از داوطلبان زن، دختران جوان خود را همراه می‌آوردند و نسل‌های جدیدی از زنان را وارد سیاست ضد استعماری می‌کردند.

این آلبوم همچنین به وارونگی‌های قابل توجهی در دینامیک‌های جنسیتی اشاره دارد. صفوف طولانی زنان، که بسیاری از آن‌ها یک «تاکلی» (دوک) برای احترام به تعهد گاندی به پارچه دستباف «خادی» حمل می‌کردند، خیابان‌های بمبئی را تسخیر کرده و به معنای واقعی کلمه مردان را به حاشیه می‌راندند. در جاهای دیگر، مردان طبقه متوسط که به ندرت پا به آشپزخانه گذاشته بودند، کلاس‌های بداهه‌ای برگزار می‌کردند که در آن به داوطلبان در مورد جوشاندن و پختن نمک آموزش می‌دادند.

خانم راماسوامی می‌گوید: «ما جنبش نافرمانی مدنی را با گاندی مرتبط می‌دانیم. اما وقتی شروع به مطالعه آلبوم کردیم، به زودی متقاعد شدیم که استدلال متفاوتی دارد: این مردم بمبئی بودند که جنبشی را ساختند که به نوبه خود گاندی را در سطح جهانی مشهور کرد.»

دوربین به مثابه ابزار آزادی

در اینجا، دوربین نقشی حیاتی ایفا کرد. به گونه‌ای که نمی‌توانست در منابع نوشتاری ثبت شود، عکس‌ها نشان می‌دهند که زنان چگونه فعالیت‌های ناسیونالیستی را به دست خود گرفته‌اند: به چالش کشیدن پلیس، جلب حمایت برای تحریم‌ها، سخنرانی برای جمعیت، هدایت تولید نمک و پذیرش بازداشت.

خانم باتناگار می‌گوید: «مشارکت در جنبش ناسیونالیستی نه تنها کاتالیزوری برای بیداری سیاسی زنان هندی بود، بلکه امکانات جدیدی را برای آن‌ها ایجاد کرد تا به نقش‌های عمومی قدم بگذارند و فضاهای مدنی را به روش‌هایی اشغال کنند که قبلاً به ندرت دیده شده بود.»

بسیاری از زنان عکس‌برداری شده مستقیماً به دوربین نگاه می‌کنند و از مستند شدن فعالیت سیاسی خود برای آیندگان آگاه هستند. خانم باتناگار ادامه می‌دهد: «به این ترتیب، آن‌ها نه تنها آزادی از حکومت استعماری را مطالبه می‌کردند، بلکه آزادی از تقسیمات جنسیتی غالب فضاها، بین فضای داخلی و عمومی را نیز طلب می‌کردند.»

آلبوم نرسی همچنین گواهی خیره‌کننده بر تحول شهری بمبئی است. در زیر گنبدها و مناره‌های یک کلان‌شهر استعماری، انتقال قدرت مشهودی آشکار است، زیرا داوطلبان کنگره ملبس به «خادی» از پلیس‌های کلاهخودپوش و سربازان ارتش پیشی می‌گیرند. آن‌ها برجسته‌ترین نقاط دیدنی شهر را به تصرف خود در می‌آورند، در خارج از ترمینال ویکتوریا (ترمینال چاتراپاتی شیواجی ماهاراج امروزی) تجمع می‌کنند و از فواره نئوکلاسیک فیتزجرالد بالا می‌روند. در همین حال، مقامات استعماری، خانه‌های کارگری «ورلی چاولز» را به زندان‌های موقت برای ملی‌گرایان بازداشت‌شده تبدیل می‌کنند.

بازگشت به صحنه عمومی

این عکس‌ها اکنون دوباره در دسترس عموم قرار گرفته‌اند. راماسوامی و باتناگار اخیراً کتابی با عنوان «عکاسی از نافرمانی مدنی» منتشر کرده‌اند که شامل بسیاری از تصاویر به همراه مقالاتی از تعدادی از محققان است. در اکتبر، آن‌ها دو نمایشگاه موزه با عنوان «سوژه‌های نافرمان» را در موزه CSMVS در بمبئی و مرکز مطالعات مستند در دانشگاه دوک افتتاح کردند.

داوطلبان زن جنبش نافرمانی مدنی، پس از مدت‌ها، به خاطر نقش تعیین‌کننده خود در یکی از بزرگترین جنبش‌های توده‌ای هند، به رسمیت شناخته می‌شوند. نزدیک به یک قرن بعد، عزم و اراده آن‌ها به همان اندازه که در اولین ثبت دوربین محسوس بود، امروز نیز قابل لمس است.

نمایشگاه «سوژه‌های نافرمان» تا ۳۱ مارس ۲۰۲۶ در موزه CSMVS مومبای و تا ۱۹ ژانویه ۲۰۲۶ در مرکز مطالعات مستند دانشگاه دوک ادامه دارد.