چرا سهم ۹۰ درصدی بنگاه‌های کوچک از تولید ایران ناچیز است؟

تضاد آماری: سهم عددی بالا، سهم اقتصادی پایین

برآوردهای رسمی نشان می‌دهد که بنگاه‌های کوچک و متوسط بیش از ۹۰ درصد از کل واحدهای تولیدی کشور را تشکیل می‌دهند. با این حال، سهم این بنگاه‌ها از تولید ناخالص داخلی (GDP) و همچنین صادرات غیرنفتی، به مراتب پایین‌تر از میانگین‌های بین‌المللی است و این نشان‌دهنده ظرفیت بلااستفاده و عدم بهره‌وری مناسب از این بخش حیاتی است.

تجربه موفق شرق آسیا؛ الگوهای نظام‌مند

بررسی تجربه کشورهای موفق آسیایی مانند چین، مالزی و کره‌جنوبی، نکات کلیدی را در نحوه استفاده از ظرفیت SMEs آشکار می‌سازد. در این کشورها، بنگاه‌های کوچک و متوسط نه تنها به عنوان بخشی از اقتصاد، بلکه عملاً به عنوان موتور اصلی رشد صنعتی و اقتصادی عمل می‌کنند.

مقایسه سهم SMEs در اشتغال و تولید

تفاوت سهم این بنگاه‌ها در اقتصاد ایران با کشورهای پیشرو، لزوم بازنگری در سیاست‌گذاری‌ها را نشان می‌دهد:

در این کشورها، دولت‌ها نقش فعالی در تأمین مالی، آموزش، صادرات و فناوری ایفا می‌کنند و سیاست‌گذاری‌ها بر مبنای داده‌های دقیق، به‌صورت نظام‌مند و پایدار طراحی می‌شوند، نه به‌شکل مقطعی و واکنشی.

انعطاف‌پذیری و چابکی، مزیت رقابتی SMEs

مهرداد عمرانی، استاد دانشگاه و پژوهشگر اقتصاد صنعتی، با اشاره به مزایای ساختاری این بنگاه‌ها، بر نقش آن‌ها در شرایط پرنوسان اقتصادی تأکید می‌کند.

«در شرایط پرنوسان اقتصادی، بنگاه‌های کوچک و متوسط انعطاف‌پذیری بالایی دارند. برخلاف صنایع بزرگ که حرکتشان کند و هزینه‌بر است، این واحدها می‌توانند خیلی سریع خود را با تغییرات محیطی وفق دهند. این کسب‌وکارها بستر مناسبی برای آموزش نیروی تخصصی فراهم می‌کنند و به‌دلیل هزینه‌های سربار پایین و تصمیم‌گیری متمرکز، عملکرد سریع‌تری دارند. نکته مهم دیگر، یکی بودن مالکیت و مدیریت است که باعث می‌شود مسیر اجرای تصمیمات کوتاه باشد و چابکی عملیاتی افزایش پیدا کند.»

محورهای کلیدی حمایت جهانی (OECD)

حمایت از بنگاه‌های کوچک و متوسط در کشورهای توسعه‌یافته یک اولویت اساسی است. طبق گزارش سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD)، محورهای اصلی حمایت دولت‌ها از این بخش شامل اقدامات زیر است که جنبه تزئینی و مقطعی ندارند:

• اعطای تسهیلات و ضمانت‌های بانکی هدفمند.
• تضمین دولت برای مشارکت در صادرات و بازاریابی بین‌المللی.
• پرداخت یارانه تولید با حداقل بهره.
• ارائه خدمات کارشناسی، فنی و مشاوره‌ای تخصصی.
• معافیت‌های مالیاتی یا پرداخت اقساطی مالیات در دوره‌های طولانی.

چالش‌های ساختاری بنگاه‌های کوچک در ایران

در ایران، مشکلات SMEs غالباً از نقطه شروع فعالیت آغاز می‌شود و در طول مسیر ادامه می‌یابد. این چالش‌ها مانع از شکوفایی کامل ظرفیت این بخش شده است:

• کمبود دانش: ضعف دانش اقتصادی و مدیریتی هنگام راه‌اندازی کسب‌وکار.
• خلاء نهادی: نبود یک نهاد مشخص و متمرکز برای حمایت و راهبری.
• آسیب‌پذیری در برابر شوک‌ها: عدم کمک دولت در زمان نوسانات اقتصادی شدید (مانند جهش نرخ ارز یا کمبود مواد اولیه).
• مشکل جذب نیروی متخصص: ناتوانی در نگه‌داشت نیروی متخصص به‌دلیل رکود بازار و افزایش هزینه‌های زندگی.
• ضعف بازاریابی: نبود حمایت دولت برای بازاریابی، توسعه بازار و صادرات.

ضرورت حمایت واقعی و هدفمند

در شرایط کنونی کشور که با تحریم، رکود و کمبود منابع مالی مواجه است، تکیه صرف بر صنایع بزرگ نه عقلانی است و نه ممکن. تجربه جهانی قویاً نشان می‌دهد که مسیر خروج اقتصاد ایران از وضعیت فرسایشی فعلی، حمایت هدفمند و پایدار از بنگاه‌های کوچک و متوسط است.

این حمایت باید با ابزارهای واقعی نظیر تأمین مالی پایدار، آموزش تخصصی، تسهیل صادرات و کاهش هزینه‌های تولید انجام شود، نه در قالب بسته‌های حمایتی شعاری. اگر دولت به دنبال دستیابی به رشد اقتصادی پایدار، اشتغال‌زایی مستمر و مقاوم‌سازی اقتصاد در برابر تکانه‌های خارجی است، قرار دادن SMEها در مرکز سیاست‌گذاری‌ها یک ضرورت غیرقابل انکار است.