قطب‌الدین صادقی: هه‌لپه‌رکه‌ی کردی ۷۰۰۰ سال قدمت دارد و نباید رقابتی شود

معرفی قطب‌الدین صادقی: استاد و هنرمند

قطب‌الدین صادقی، متولد اردیبهشت ۱۳۳۱ در سنندج، دانش‌آموخته دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران و دارای دکترای هنرهای نمایشی از دانشگاه سوربن فرانسه است. او سال‌ها به‌عنوان یکی از اساتید برجسته و صاحب‌نظر در حوزه تئاتر فعالیت کرده و کارنامه‌ای پربار در زمینه‌های مختلف هنری دارد.

• پژوهش و تألیف: انتشار بیش از ۶۰ مقاله علمی‌پژوهشی و چندین اثر تألیفی و ترجمه‌ای در زمینه تئاتر.
• کارگردانی: کارگردانی ده‌ها نمایش مطرح از جمله «هملت»، «مده‌آ»، «هفت‌خوان رستم»، «یادگار زریران» و «پرومته در زنجیر».
• بازیگری: حضور پررنگ در مجموعه‌های تلویزیونی مشهوری مانند «معمای شاه»، «کیف انگلیسی» و «کلاه پهلوی».

ریشه‌های کهن هه‌لپه‌رکه‌: آیین ۷ هزار ساله

صادقی با اشاره به پیشینه تاریخی هه‌لپه‌رکه‌ی کردی، این آیین را یکی از کهن‌ترین مناسک مرتبط با دوران کشاورزی دانست که در دامنه‌ها و حاشیه سلسله‌کوه‌های زاگرس شکل گرفته است.

شواهد موجود نشان می‌دهد که این آیین بیش از هفت هزار سال قدمت دارد. نقش‌مایه‌ها و فیگورهای انسانی دیده شده روی سفال‌های به‌دست‌آمده از فلات ایران، از جمله در تپه یحیی و تپه سفید، ریشه در آیین هه‌لپه‌رکه‌ی کردی دارند. از این رو، هه‌لپه‌رکه‌ یکی از جلوه‌های عمیق و ریشه‌دار فرهنگ و مدنیت مردمان این سرزمین است.

او همچنین بر رابطه جدایی‌ناپذیر موسیقی و هه‌لپه‌رکه‌ی کردی تأکید کرد و این هنر را برخاسته از دل مردم، همچون روح ناخودآگاه جمعی و بیانگر نگاه فلسفی جامعه معرفی کرد.

تنوع سبک‌ها و ضرورت تقویت پژوهش

بر اساس آخرین پژوهش‌ها، هه‌لپه‌رکه‌ی کردی از تنوع بی‌نظیری برخوردار است و بیش از ۱۱۴ گونه از این آیین ثبت شده که نشان می‌دهد این منطقه یکی از غنی‌ترین حوزه‌ها در زمینه هنرهای آیینی و نمایشی است:

برای حفاظ و احیای این میراث کهن، علاوه بر برگزاری جشنواره‌ها و دوره‌های آموزشی، تقویت فعالیت‌های پژوهشی و مطالعاتی در حوزه هه‌لپه‌رکه‌ی کردی ضروری است تا مبانی نظری و عملی این آیین استخراج و تبیین شود.

چرا جشنواره‌های هنری نباید رقابتی باشند؟

دکتر صادقی با انتقاد شدید از رقابتی شدن جشنواره‌ها، از جمله هه‌لپه‌رکه‌ی کردی، این رویکرد را آسیب‌زا دانست. او تأکید کرد که هه‌لپه‌رکه‌ بر پایه مفاهیمی چون برادری، برابری و گردهم‌آمدن در یک حلقه شکل گرفته و رقابتی کردن آن می‌تواند به اصالت و ریشه‌های فرهنگی‌اش آسیب وارد کند.

در سراسر جهان، جشنواره‌های تئاتر به‌صورت غیررقابتی برگزار می‌شوند و این الگو تجربه‌ای موفق به‌شمار می‌آید. فضای رقابتی می‌تواند موجب شکل‌گیری دلخوری، کینه و حس منفی میان هنرمندان شود و با ماهیت تعالی‌جوی هنر سازگار نیست.

وی یادآور شد که پذیرش دبیری بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر کُردی سقز برای دومین بار، مشروط به خروج جشنواره از قالب رقابتی بود و امید است این روند در جشنواره‌های هه‌لپه‌رکه‌ی کردی نیز ادامه یابد.

الهام از میراث باستانی در نمایشنامه «یادگار گاده‌ر»

صادقی در بخش دیگری از گفت‌وگو، به یکی از آثار مکتوب خود اشاره کرد که با الهام از میراث کهن ایران نوشته شده است. نمایشنامه «یادگار گاده‌ر» به پیشنهاد سازمان میراث فرهنگی و با الهام از جام زرین حسنلو، با قدمتی بیش از ۳۲۰۰ سال، تهیه شد.

این اثر دراماتیک و بدون کلام، ۷۰ دقیقه زمان دارد و موسیقی متن آن برگرفته از آوازها و مقام‌های کهن کردی مانند هوره و گورانی است. نام نمایشنامه از رودخانه تاریخی «گاده‌ر» گرفته شده که در منطقه کشف جام جریان دارد. او تبدیل میراث فرهنگی و مفاهیم تاریخی به آثار نمایشی را راهی مؤثر برای آشنایی نسل جوان با این ارزش‌ها دانست.

جزئیات جشنواره مهاباد و اصطلاحات هه‌لپه‌رکه‌

سومین جشنواره منطقه‌ای هه‌لپه‌رکه‌ی کردی روزهای ششم و هفتم آذرماه، در تالار وحدت شهرداری مهاباد با استقبال چشمگیر مردم برگزار شد. داوری این دوره از جشنواره بر عهده قطب‌الدین صادقی، عبدالکریم سروش، عطا روشن‌زاده، امید زارعی، سیداحمد توکلی و سیدطاهر میرسیدی بود.

هه‌لپه‌رکه‌ به عنوان یک رقص گروهی سنتی و آیینی، جلوه‌ای از هویت فرهنگی و اجتماعی کردها را به نمایش می‌گذارد. در اجرای این رقص، دو فرد نقش کلیدی دارند:

• چوپی‌کیش: فردی که نقش هدایت گروه را بر عهده دارد.
• گاوانی: آخرین نفر گروه که هماهنگی و همراهی با نفر نخست را برقرار می‌کند.

این رقص فراتر از سرگرمی، نقش پیونددهنده نسل‌ها و ابزار انتقال ارزش‌ها و آداب فرهنگی را نیز ایفا کرده است.