قم در آستانه ورشکستگی آبی؛ «الگوی کشت» ۵۳ میلیون مترمکعب آب صرفه‌جویی کرد

بحران آب در قم: وضعیت قرمز و ورشکستگی آبی

بررسی‌های کارشناسی در استان قم نشان می‌دهد که کاهش شدید سطح آب‌های زیرزمینی و روند فزاینده مصرف، نه تنها زنجیره تولیدات کشاورزی، بلکه زندگی روزمره مردم را نیز در معرض تهدید جدی قرار داده است. استمرار این شرایط بحرانی می‌تواند خسارت‌های گسترده‌ای را در حوزه معیشت، تولید و پایداری روستاهای استان به همراه داشته باشد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای قم اعلام کرده است که استان وارد مرحله قرمز تنش آبی شده و این وضعیت به حدی بحرانی است که آن را در آستانه «ورشکستگی آبی» قرار داده است. بررسی‌ها حاکی از آن است که استان بیش از دو دهه با خشکسالی شدید روبه‌رو بوده است.

این شرایط با آمار نگران‌کننده بارش‌ها تأیید می‌شود؛ به‌طوری که سال گذشته میزان بارندگی در استان تنها ۹۰ میلی‌متر ثبت شده و امسال نیز کاهش ۴۰ درصدی بارش‌ها تجربه شده است. در حال حاضر، حدود ۹۷ درصد مساحت استان قم درگیر خشکسالی شدید است که خطر جدی برای تأمین آب شهری و کشاورزی ایجاد کرده است.

طرح اصلاح الگوی کشت؛ راهبرد اصلی مدیریت بحران

در چنین شرایطی، طرح اصلاح الگوی کشت به عنوان یکی از مهم‌ترین برنامه‌های سازمان جهاد کشاورزی استان، محور اصلی مدیریت بحران آب معرفی شده است. این طرح با هدف بازتعریف نوع محصولات، استفاده بهینه از زمین‌های زراعی و کاهش مصرف آب، مسیر تازه‌ای برای افزایش بهره‌وری و بهبود وضعیت اقتصادی کشاورزان قمی ترسیم می‌کند.

دستاوردها و اهداف کلیدی طرح

دبیر طرح اصلاح الگوی کشت سازمان جهاد کشاورزی استان قم، با اشاره به آغاز اجرای این برنامه از سال ۱۴۰۱، تأکید کرد که این طرح مجموعه‌ای از اهداف هماهنگ شامل کاهش مصرف آب، ارتقای بهره‌وری، توجه به مسائل اقتصادی بهره‌برداران، حفاظت از محیط‌زیست و تأمین علوفه مورد نیاز استان را دنبال می‌کند.

وی بیان کرد که طی چهار سال گذشته، این طرح توانسته در مجموع بیش از ۵۳ میلیون مترمکعب آب را در فرایند تولید محصولات کشاورزی صرفه‌جویی کند؛ رقمی که در شرایط کنونی، اهمیت دوچندان دارد. الگوی کشت صرفاً به معنای تغییر محصول نیست، بلکه مجموعه‌ای از اقدامات فنی و مدیریتی از مرحله کاشت تا برداشت است که نتایجی همچون:

• کاهش هزینه‌های تولید و افزایش درآمد کشاورزان
• بهبود ساختار کشت و تنظیم دقیق نیاز آبی محصولات
• افزایش بهره‌وری در هر هکتار و ارتقای عملکرد مزارع

را به همراه داشته که آثار آن در مزارع استان قابل مشاهده بوده است.

سازگاری با اقلیم و محصولات کم‌آب‌بر

با توجه به محدودیت ذاتی منابع آبی قم و مشکل شوری بخش قابل‌توجهی از آب‌های موجود، کشاورزی نیازمند تطبیق کامل با اقلیم و انتخاب محصولات سازگار با وضعیت آب و خاک است. در همین راستا، استفاده از گیاهان کم‌آب‌بر و مقاوم به شوری در دستور کار قرار گرفته است:

• تریتیکاله: گیاهی مقاوم به شوری و کم‌آب‌بر که عملکرد بالاتری نسبت به محصولات مشابه داشته است.
• کینوا: محصولی سازگار با اقلیم که توانسته هزینه‌های تولید را کاهش دهد.

علاوه بر تغییر نوع محصول، اصلاح شیوه‌های کشت مانند تغییر فاصله ردیف‌های کاشت، کشت حفاظتی و کشت توأم نیز اجرا شده است. به عنوان مثال، در محصولاتی مانند ذرت، تغییر نحوه کاشت موجب کاهش قابل‌توجه مصرف آب و دستیابی به عملکرد بالاتر نسبت به روش‌های سنتی شده است.

چالش‌های انرژی و راهکارهای نوین برای پایداری

یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش کشاورزی قم، علاوه بر کاهش بارش‌ها، مسئله ناترازی انرژی است. این مشکل در مقاطع مختلف سال، عملیات برداشت آب را با مشکل مواجه کرده و باعث شده بهره‌برداران با احتیاط بیشتری نسبت به کشت اراضی خود تصمیم‌گیری کنند.

دبیر طرح اصلاح الگوی کشت تأکید کرد که تحقق اهداف مدیریت آب و انرژی در گرو همکاری عمومی در مصرف صحیح انرژی و مدیریت درست آب است تا فشار مضاعف بر شبکه‌های تأمین کاهش یابد.

ضرورت تحول در نگرش و کشاورزی هوشمند

یک پژوهشگر حوزه فناوری‌های نوین و استاد دانشگاه، سازگاری با تغییرات اقلیمی را نیازمند تحول نگرش از سطح مسئولان تا آحاد جامعه دانست و بر راهکارهای اساسی برای مقابله با بحران تأکید کرد:

• کاهش مصرف، افزایش استحصال و افزایش بهره‌وری از منابع آب.
• کاشت گیاهان زمستانه به جای تابستانه و بهره‌گیری از ارقام پرمحصول و زودرس.
• تغییر الگوی کشت به سمت گیاهان کم‌آب‌بر و اقلیم‌سازگار در چارچوب «کشاورزی هوشمند اقلیم‌سازگار» و «کشاورزی پایدار کم‌نهاده».

وی همچنین بر استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان و نقش مهم روحانیون و صاحبان تریبون‌ها در فرهنگ‌سازی صرفه‌جویی و مدیریت مصرف آب تأکید کرد. علاوه بر این، استفاده از زیست‌فناوری و فرآوری زیستی می‌تواند بخش قابل توجهی از ضایعات و پسماندها را به فرآورده‌های با ارزشی چون خوراک دام، سوخت زیستی و بیوکمپوست تبدیل کند و ارزش افزوده اقتصادی ایجاد نماید.

این تحلیل‌ها نشان می‌دهد که بحران آب در قم نه تنها چالشی زیست‌محیطی، بلکه مسأله‌ای اجتماعی، اقتصادی و امنیتی است و عبور از آن نیازمند همگرایی مدیریت شهری، کشاورزی هوشمند، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و فرهنگ‌سازی عمومی در مصرف بهینه منابع آب و انرژی است.