تام استاپارد، نمایشنامه‌نویس برنده ۴ جایزه تونی و خالق «آرکادیا»، درگذشت

دنیای فرهنگ و هنر، یکی از بزرگترین چهره‌های خود را از دست داد. تام استاپارد، نمایشنامه‌نویس برجسته بریتانیایی که به خاطر تسلط بی‌نظیرش بر زبان و بازی‌های کلامی شهرت داشت و چهار بار موفق به کسب جایزه معتبر تونی شده بود، چشم از جهان فرو بست.

استاد مسلم زبان و هویت میان‌فرهنگی

استاپارد که در کودکی همزمان با سلطه نازی‌ها مجبور به ترک چکسلواکی شد و سرانجام در انگلستان اقامت گزید، در محافل ادبی به عنوان استاد مسلم زبان و به‌ویژه بازی‌های زبانی شناخته می‌شد. او با نگارش برای تئاتر، سینما و رادیو، همواره به موضوعات عمیقی چون خیانت، سیاست و هویت پرداخت.

هویت او عمیقاً از تجربه زیستن میان دو فرهنگ تأثیر گرفته بود و این دوگانگی فرهنگی، یکی از بن‌مایه‌های اصلی آثار او به شمار می‌رفت.

کارنامه درخشان در تئاتر و جوایز تونی

ورود استاپارد به صحنه تئاتر بریتانیا در سال ۱۹۶۶ با نمایشنامه «روزنکرانتس و گیلدنسترن مرده‌اند» رقم خورد؛ اثری هوشمندانه درباره دو شخصیت فرعی نمایشنامه «هملت» شکسپیر.

دنیس کندی، منتقد تئاتر، درباره آثار اولیه او گفته بود: «گاهی نمایش‌های استاپارد به‌عنوان نمایش‌هایی هوشمندانه اما فاقد عمق، تعهد اجتماعی یا وزن عاطفی رد شده‌اند.»

با این حال، نمایشنامه «روزنکرانتس و گیلدنسترن مرده‌اند» پس از دریافت نقدهای متفاوت در جشنواره ادینبرو (۱۹۶۶)، به سرعت توسط کمپانی تئاتر ملی و سپس در برادوی اجرا شد و استاپارد در سال ۱۹۶۸ نخستین جایزه تونی خود را برای آن کسب کرد. او همچنین فیلمنامه اقتباس سینمایی این اثر را نوشت که در سال ۱۹۹۰ شیر طلایی جشنواره ونیز را از آن خود کرد.

توسعه قلمرو عاطفه و کسب تونی‌های بعدی

در نمایش‌های متأخرتر، استاپارد فراتر از بازی‌های زبانی صرف، بیش از پیش وارد قلمرو عاطفه شد. این تحول را می‌توان در آثاری چون «چیز واقعی» (۱۹۸۲) و «آرکادیا» (۱۹۹۳) مشاهده کرد؛ جایی که عاطفه در کنار ساختار باشکوه کلامی او، فرم تازه‌ای به آثارش بخشید.

نمایش «چیز واقعی»، که داستانی درباره خیانت زناشویی داشت، در سال ۱۹۸۴ یک جایزه تونی دیگر و اجرای بازتولید آن در سال ۲۰۰۰ نیز جایزه تونی سومی را برای استاپارد به ارمغان آورد.

موفقیت‌های دهه ۱۹۷۰ و سه‌گانه حماسی

دهه ۱۹۷۰ نیز شاهد موفقیت چشمگیر استاپارد با آثاری چون «جهنده‌ها» (۱۹۷۲) و «مسافرت‌ها» (۱۹۷۴) بود که «مسافرت‌ها» در سال ۱۹۷۶ جایزه تونی را دریافت کرد. در همین دهه، او در نمایش‌هایی نظیر «هر پسر خوب سزاوار لطف است» (۱۹۷۷) و «شب و روز» (۱۹۷۸)، به نقد سیاست و زبان پرداخت.

در دهه ۱۹۹۰، نمایش‌های «آرکادیا» و «اختراع عشق» (۱۹۹۷) تحسین منتقدان را برانگیخت. اوج کارنامه تئاتری او با سه‌گانه «ساحل آرمان‌شهر» (۲۰۰۲) رقم خورد؛ اثری ۹ ساعته درباره زندگی روشنفکران روسیه پیش از انقلاب (۱۸۳۳ تا ۱۸۶۶) که در سال ۲۰۰۷ چهارمین جایزه تونی را برای او به ارمغان آورد.

آخرین آثار مهم تئاتری او عبارتند از:

• «راک‌ان‌ رول» (۲۰۰۶): آمیزه‌ای از سیاست و موسیقی درباره مقاومت فرهنگی در چکسلواکی بین بهار پراگ (۱۹۶۸) و انقلاب مخملی (۱۹۸۹).
• «مسئله دشوار» (۲۰۱۵): بازگشت فلسفی او به صحنه پس از ۹ سال سکوت.

حضور پررنگ در سینما و تلویزیون

استاپارد علاوه بر تئاتر، کارنامه درخشانی در عرصه سینما و تلویزیون داشت. او فیلمنامه «برزیل» (۱۹۸۵) را نوشت و رمان جی.جی. بالارد را برای فیلم «امپراتوری خورشید» (۱۹۸۷) اقتباس کرد. یکی از شاخص‌ترین آثار او در این حوزه، نگارش فیلمنامه «شکسپیر عاشق» (همراه با مارک نورمن) است.

از دیگر اقتباس‌های سینمایی او می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• «خانه روسی» (جان لوکاره)
• «بیلی باث‌گیت»
• «انگما»
• «آنا کارنینا» (۲۰۱۲)

نویسنده ناشناس هالیوود و جایزه یک عمر دستاورد

تام استاپارد در هالیوود به عنوان فیلمنامه‌نویس ناشناس نیز فعالیت گسترده‌ای داشت و بدون ذکر نام در پروژه‌های بزرگ همکاری کرد؛ از جمله «ایندیانا جونز و آخرین جنگ صلیبی»، «جنگ ستارگان: قسمت سوم»، «اسلیپی هالو» و «کی-۱۹: ویدومیکر».

در سال ۲۰۱۳، انجمن نویسندگان آمریکا با اعطای جایزه «لورل» برای یک عمر دستاورد در فیلمنامه‌نویسی سینمایی، از خدمات او تجلیل کرد. او همچنین برای شبکه اچ‌بی‌او، رمان «پایان رژه» را به یک مینی‌سریال موفق با بازی بندیکت کامبربچ تبدیل کرد و اقتباس «تب گل لاله» را نیز نوشت.