مشاور رئیس‌جمهور: مرجعیت علمی دانشگاه‌ها با تمرکز بر مزیت‌های رقابتی محقق می‌شود

بازتعریف نقش دانشگاه‌های علوم پزشکی در تقسیم کار ملی

دکتر شهرام یزدانی، مشاور رئیس‌جمهور در معاونت آموزشی وزارت بهداشت، ضمن تشریح روند چندساله این وزارتخانه در حوزه «تمایز آکادمیک» و «مرجعیت علمی»، بر لزوم بازتعریف نقش دانشگاه‌های علوم پزشکی در ساختار تقسیم‌کار ملی تأکید کرد. وی تمرکز بر مزیت‌های رقابتی هر دانشگاه را کلید دستیابی به مرجعیت علمی پایدار دانست.

توسعه آکادمیک؛ فریاد مرجعیت بدون شعار

دکتر یزدانی توسعه آکادمیک را یکی از وظایف بنیادی دانشگاه‌ها برشمرد و اظهار داشت که مرجعیت علمی نیازمند شعار دادن نیست، بلکه عملکرد واقعی دانشگاه، خود گویای این جایگاه است. وی با ذکر مثالی از یک دانشگاه اروپایی، تأکید کرد که تمرکز بر یک حوزه خاص، مرجعیت را آشکار می‌سازد:

رئیس یکی از دانشگاه‌های اتریش بدون تکیه بر تعداد مقالات، تنها به این نکته اشاره می‌کرد که «تمام اتحادیه اروپا در حوزه امنیت غذایی به ما مراجعه می‌کند؛ پس ما مرجع هستیم.» این تجربه نشان می‌دهد که وقتی دانشگاهی بر یک حوزه متمرکز باشد، مرجعیتش آشکار است.

تمایز: شرط لازم برای مرجعیت علمی پایدار

به گفته مشاور رئیس‌جمهور، تمایز دانشگاهی «شرط لازم اما نه کافی» برای کسب مرجعیت علمی است. وی تفاوت میان «تفاوت داشتن» و «تمایز» را اینگونه شرح داد: تفاوت داشتن یک چیز است، اما تمایز یعنی تمرکز بر یک حوزه خاص و ایجاد یک مزیت رقابتی آشکار. دانشگاه‌ها باید در چارچوب تقسیم‌کار ملی، به جای شبیه شدن به یکدیگر، حوزه‌های خاص خود را توسعه دهند.

این رویکرد مشابه اکوسیستم سیلیکون‌ولی است که در آن هر شرکت بر بخشی از زنجیره فناوری متمرکز بوده و مجموعه این تمرکزها، یک قدرت ملی را شکل می‌دهد.

پروژه ملی «تمایز و مرجعیت علمی» از سال ۱۳۹۶

پروژه بزرگ «تمایز رسالت آکادمیک و مرجعیت علمی» توسط مرکز تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی از حدود سال ۱۳۹۶ آغاز شد. این پروژه در چند گام اساسی به اجرا درآمد:

• تحلیل گفتمان درباره مفهوم بومی «مرجعیت» و روشن‌سازی مفهومی آن.
• طراحی چهارچوب مفهومی و تعیین سطوح مرجعیت.
• تدوین و انتشار شاخص‌ها و ابزارهای سنجش دقیق مرجعیت علمی.
• تشکیل سامانه‌ای ملی برای گردآوری داده‌های دانشگاه‌ها و شناسایی مزیت‌های رقابتی هرکدام.

داده‌های گردآوری‌شده نشان داد که هر دانشگاه چه پتانسیل‌هایی در سطح رشته، موضوعات بین‌المللی و زیرساخت‌ها دارد؛ به‌گونه‌ای که برخی دانشگاه‌ها از مزیت‌های خود نیز بی‌اطلاع بودند.

خروجی پروژه: کتاب‌های سه‌گانه نقشه راه

خروجی این پروژه ملی، برای هر دانشگاه علوم پزشکی در قالب سه کتاب تدوین شد که مبنای برنامه‌ریزی راهبردی قرار گرفتند:

1. کتاب اول (توصیفی-تحلیلی): ارزیابی وضعیت واقعی دانشگاه در مقایسه‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی.
2. کتاب دوم (پیشنهاد اجماع): ارائه پیشنهاد رسمی حوزه‌های تمایز دانشگاه، منطبق بر مزیت‌های رقابتی و تقسیم‌کار ملی.
3. کتاب سوم (کتاب سبز – نقشه راه راهبردی): ارائه برنامه عملیاتی برای توسعه حوزه‌های تمایز، متناسب با سطح مزیت دانشگاه‌ها (از داخلی تا بین‌المللی).

تقریباً تمامی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در فاصله سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰، این اسناد مهم را تصویب و حوزه‌های تمایز خود را رسماً تعیین کردند.

بازآغاز فرآیند و به‌روزرسانی اسناد راهبردی

مشاور رئیس‌جمهور با اشاره به توقف چندساله این پروژه، تأکید کرد که روند تمایز و مرجعیت علمی مجدداً فعال شده است. اکنون ویرایش جدید کتاب‌های سبز با هدف لحاظ کردن تغییرات سه‌ساله اخیر و همراه ساختن مدیران جدید دانشگاه‌ها در حال تدوین است. وی افزود: بیش از دو سوم دانشگاه‌های علوم پزشکی تاکنون داده‌های به‌روز خود را به سامانه ملی ارسال کرده‌اند.

ارتباط تمایز با قطب‌های علمی نوین

دکتر یزدانی با اشاره به سابقه «قطب‌های علمی» از سال ۱۳۷۸، خبر داد که در حال بازاندیشی این مفهوم هستند. رویکرد جدید به گونه‌ای است که هر دانشگاه دارای مزیت پایدار در یک حوزه، بتواند وارد فرآیند قطب‌سازی نوین شود؛ فرآیندی که کاملاً هم‌راستا با مفهوم «تمایز رسالت آکادمیک» تعریف شده است.

حمایت‌های وزارت بهداشت از اجرای نقشه راه

برای تضمین اجرای نقشه‌های راهبردی، وزارت بهداشت برای همه دانشگاه‌ها «گرنت برنامه راهبردی» اختصاص داده است. تعداد حوزه‌های انتخابی تمایز نیز بر اساس اندازه دانشگاه‌ها تعیین شده است:

بخش عمده این برنامه‌های راهبردی در دانشگاه‌ها تکمیل شده و در مرحله اجرا قرار دارد.

مرجع کامل اسناد و داده‌های ملی

دکتر یزدانی در پایان، مدیران دانشگاه‌ها را برای مطالعه کامل اسناد، شامل ۵ جلد کتاب مرجع، ۳۲ گفتار ویدیویی، اسناد دانشگاه‌ها و داده‌های ملی، به بخش «مرجعیت علمی» در سایت مرکز تحقیقات راهبردی آموزش پزشکی ارجاع داد. وی این پایگاه اطلاعاتی را بزرگ‌ترین مرجع موجود برای درک و برنامه‌ریزی مفهوم تمایز و مرجعیت علمی در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور دانست.