ثبت جهانی «عود» و تأکید پژوهشگر بر اصالت ایرانی «بربت» در دوره ساسانی

روند ثبت جهانی عود؛ میراث مشترک ایران و سوریه

پرونده ثبت جهانی ساز عود با عنوان «مهارت ساختن و نواختن عود» ابتدا در سال ۱۳۹۷ در ایران ثبت ملی شد. پس از آن، ایران برای ثبت جهانی این ساز اصیل با برخی کشورهای همسایه رایزنی کرد و در نهایت این پرونده را به صورت مشترک با سوریه به یونسکو ارائه داد. این پرونده در سال ۱۳۹۹ در پانزدهمین اجلاس کمیته میراث جهانی ناملموس، «ریفر» شد.

در نهایت، در تاریخ نهم آذرماه سال ۱۴۰۱، پرونده عود بار دیگر به صورت مشترک با کشور سوریه به یونسکو ارائه و در هفدهمین نشست کمیته بین‌الدول برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، به عنوان هجدهمین میراث ناملموس ایران به صورت مشترک با سوریه به ثبت جهانی رسید.

مشخصات ساز عود در یونسکو

بر اساس شرح ارائه شده در یونسکو، عود یک ساز زهی زخمه‌ای با قدمتی بیش از ۱۵۰۰ سال در منطقه است. ویژگی‌های اصلی این ساز عبارتند از:

• کاسه طنینی گلابی‌شکل و نسبتاً بزرگ با دسته کوتاه و فاقد دستان‌بندی.
• صفحه چوبی طنینی مشبک با نقش‌مایه‌های اسلیمی که علاوه بر انتقال صدا، نقش تزئینی نیز ایفا می‌کنند.
• بیشتر انواع این ساز ۱۰ سیمه است که به صورت جفت بسته می‌شوند.
• صدای آن در محدوده صوتی بم و باریتون قرار دارد و قابلیت تولید اصوات ملودیک و هارمونیک را فراهم می‌کند.

گستره جغرافیایی این ساز در ایران شامل خوزستان، بوشهر، هرمزگان، تهران، کردستان و شهرهای بزرگی چون شیراز، اصفهان، تبریز و مشهد است. لوح ثبت جهانی عود در اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۲ در جزیره قشم رونمایی شد و تاکنون دو دوره جشنواره عودنوازی نیز در این منطقه برگزار شده است.

خاستگاه ایرانی «بربت»؛ میراث پنج‌هزار ساله

مجید ناظم‌پور، پژوهشگر عود، با تکیه بر ۱۱ سال پژوهش در کشورهای مختلف، بر پیشینه تاریخی و اصالت ایرانی این ساز تأکید می‌کند و اظهار می‌دارد که این ساز دارای پنج هزار سال قدمت است و در کتاب سه جلدی خود با عنوان «داستان بربت یا مروری بر تاریخ پنج‌هزار ساله ساز عود» به این موضوع پرداخته است.

به گفته وی، سازی که کاسه گلابی‌شکل و دسته کوتاه دارد، ابداع ایرانیان در دوره ساسانیان است که ابتدا «بربت» نام داشته و کاسه‌ای کوچک‌تر از عود امروزی داشته است. ناظم‌پور با وجود ۹ نظریه متفاوت درباره زادگاه عود، در نهایت به این نتیجه رسیده که این ساز محصول ذوق و نبوغ ایرانیان در دوره ساسانی است.

ما ابتدا ساز «بربت» را در دوره ساسانی داشتیم که کاسه کوچک‌تری داشت و بعد از اسلام، سازی با نام «عود» داریم که محصول مشترک ایران و عرب است و کاسه آن بزرگ‌تر می‌شود. حتی متون قدیمی مانند «مقاصد الالحان» عبدالقادر مراغی، عود قدیم را همان بربت ایرانی می‌داند.

ضرورت ثبت اختصاصی «بربت ایرانی»

ناظم‌پور ضمن ابراز خرسندی از ثبت مشترک عود با سوریه، خواستار توجه مسئولان میراث فرهنگی به ثبت اختصاصی «بربت ایرانی» است، چرا که معتقد است بربت، پدر عود است و از نظر ساختاری با آن تفاوت دارد و نباید با هم تلفیق شوند.

وی ثبت جهانی سازهای ایرانی را «سرمایه‌های معنوی و چاه‌های نفتی که هرگز خشک نمی‌شوند و تحریم‌پذیر نیستند» می‌داند و هشدار می‌دهد که کوتاهی در این زمینه، فرصت مصادره این میراث توسط کشورهای دیگر را فراهم می‌کند.

جایگاه کنونی عودنوازی و لزوم حفظ اصالت ایرانی

ساز عود به دلایل نامعلومی از دوره صفویه به مدت حدود سه قرن در ایران فراموش شد و در ابتدای قرن گذشته توسط اساتیدی چون اکبر محسنی و مهدی مفتاح دوباره به ایران بازگشت. با این حال، ناظم‌پور معتقد است که ما در ساخت و نوازندگی عود، هنوز در ابتدای راه هستیم و باید از تجربه جهانی استفاده کنیم.

او در مورد وضعیت فعلی عودنوازی در کشور می‌گوید: «ساز عود، از لحاظ نوازندگی و ساخت، مانند کودکی است که تازه راه رفتن می‌آموزد. اکنون وضعیت بهتر شده و نوازندگان و سازندگان خوبی داریم اما باید بپذیریم که در ابتدای راه هستیم.»

این پژوهشگر با اشاره به اینکه عود در جنوب کشور به عنوان ساز محلی مورد توجه است، نسبت به گرایش برخی جوانان به سبک‌های عربی و ترکی هشدار می‌دهد:

متأسفانه جوانان هنگام نواختن عود به سمت سبک عربی و ترکی گرایش دارند، آن هم به شیوه غلط و اشتباه. موسیقی که در وجود ما هست و باید پاسدار و سفیر فرهنگی آن باشیم، موسیقی ایرانی است. اگر بتوانیم موسیقی ایرانی را برای عود ترجمه کنیم و با این ساز به دنیا معرفی کنیم، آن‌وقت کارمان ارزشمند است.

بازگشایی «خانه عود» در تهران

خانه عود، به عنوان مرکز تخصصی آموزش و پژوهشی ساز عود، حدود ۱۲ سال پیش در تهران تأسیس شد. این مرکز پس از وقفه‌ای که به دلیل حضور مجید ناظم‌پور به مدت چهار سال در قطر برای راه‌اندازی و مدیریت فنی مرکز عود آن کشور ایجاد شد، مجدداً در تهران بازگشایی شده است.

خانه عود اکنون آماده میزبانی از علاقه‌مندان برای آموزش اصولی این ساز است و خدمات زیر را ارائه می‌دهد:

• برگزاری برنامه‌ها و کارگاه‌های پژوهشی.
• نگهداری و بازسازی سازهای تاریخی عود در موزه خانه.
• دسترسی رایگان به آرشیوهای نُت قطعات معروف عود جهان، مضراب و کتاب‌های تخصصی.

ناظم‌پور در پایان، با تأکید بر پتانسیل درآمدزایی و کمک به اقتصاد کشور از طریق میراث فرهنگی، از مسئولان خواستار حمایت دولتی از این پدیده‌ها و همچنین اقدام فوری برای ثبت اختصاصی «بربت ایرانی» شد.