تحلیل جامعه‌شناختی خشونت علیه وکلا و قضات: از ناکامی اقتصادی تا کژکارکردی نهادها

ریشه خشونت: از ناکامی تا پرخاشگری

دکتر باطنی تاکید کرد که خشونت علیه وکلا و قضات از خشونت جاری در جامعه جدا نیست و دلایل مشترکی دارد. به عقیده او، همه نظریات اجتماعی بر این اجماع دارند که خشونت از ناکامی اجتماعی نشأت می‌گیرد، و ناکامی اجتماعی یعنی تفاوت بین خواسته‌ها و داشته‌های افراد.

چارچوب نظری: سه منظر جامعه‌شناختی

وی برای تحلیل پدیده خشونت علیه جامعه حقوقی، از سه منظر کلان جامعه‌شناختی بهره گرفت:

• جامعه‌شناسی کارکردگرا: خشونت را نتیجه «کژکارکردی نهادها» می‌داند.
• جامعه‌شناسی تعارض‌گرا: ریشه خشونت را در «شکاف‌های اجتماعی» جست‌وجو می‌کند.
• جامعه‌شناسی تعامل‌گرا: بر «معناهای ذهنی» که خشونت را توجیه می‌کنند، تأکید دارد.

تحلیل خشونت بر اساس کژکارکردی و شکاف‌های اجتماعی

کژکارکردی نهادها (رویکرد کارکردگرا)

بر اساس این دیدگاه، خشونت علیه وکلا و قضات ناشی از کژکارکردی نهادهایی چون نهاد وکالت، قضاوت، خانواده و قانون است. آمارهای زیر گواهی بر این نارسایی‌ها هستند:

• قضات کشور ۳۰ برابر بیشتر از نرم جهانی پرونده رسیدگی می‌کنند.
• سالانه ۱۸ میلیون پرونده برای رسیدگی قضایی و وکالت وجود دارد که نشان‌دهنده ترافیک بالای قضایی است.
• بیشترین حجم پرونده‌های وکلا مربوط به طلاق است، که کژکارکرد نهاد خانواده محسوب شده و بیشترین خشونت علیه وکلا و قضات نیز در این پرونده‌ها رخ می‌دهد.

شکاف دولت-ملت و تئوری توطئه (رویکرد تعارض‌گرا)

در این بافتار، خشونت علیه جامعه حقوقی نتیجه تعارض‌ها و شکاف‌های اجتماعی، به‌ویژه شکاف دولت-ملت، است. جامعه‌ای که دائماً در حال پرورش نظریه توطئه است، از همه چیز از جمله وکالت و قضاوت، روایتی شرآفرین خلق می‌کند که زمینه را برای بروز خشونت فراهم می‌سازد.

فرهنگ قدرت‌محور و «خشونت کار راه‌انداز» (رویکرد تعامل‌گرا)

این رویکرد بر معناهای ذهنی جامعه تاکید دارد. ضرب‌المثل‌هایی نظیر "زور که داری حرف حساب نزن" یا "باید سگ باشی تا گرگ نشوی" نشان‌دهنده فرهنگ قدرت‌محور است. در چنین جامعه‌ای، افراد احساس می‌کنند برای پیشبرد کار خود باید خشونت بورزند و گرفتار «خشونت کار راه‌انداز» می‌شوند؛ خشونت پیش‌دستانه برای جلوگیری از تضییع حقوق.

تأیید فرضیه ناکامی–پرخاشگری با آمارهای میدانی

دکتر باطنی با استناد به فرضیه ناکامی–پرخاشگری (دالارد و همکاران، ۱۹۳۹) که ناکامی‌های اقتصادی و اجتماعی را به پرخاشگری پیوند می‌دهد، وضعیت موجود را تشریح کرد. آمارهای داخلی این رابطه را تأیید می‌کنند:

همچنین، بر اساس داده‌های مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله حدود ۲۵ درصد است، درحالی‌که نرخ بیکاری کل ۱۱.۷ درصد گزارش شده است. این ناکامی‌های گسترده در نهایت فشار برای پرخاشگری را افزایش می‌دهد.

«پدیده خشونت علیه وکلا و قضات فراتر از یک ناهنجاری فردی، نشانه‌ای از نارسایی‌های ساختاری است. در چنین فضایی، شهروندان ترجیح می‌دهند به‌جای تکیه بر نهادهای قانونی، حقشان را خودشان بگیرند.»

راهکارها: تحول چندبعدی برای دستیابی به تمدن گفتگو

برای خروج از چرخه معیوب ناکامی–پرخاشگری، راهکارهای چند سطحی زیر ضروری است:

1. تقویت سرمایه اجتماعی: نهادهای قضاوت و وکالت باید با شفافیت و اقدامات اخلاقی، اعتماد عمومی را بازسازی کنند.
2. اصلاح قوانین: کاهش جرم‌انگاری‌های غیرضروری (۱۸۰۰ عنوان مجرمانه) و ساماندهی پرونده‌های طلاق و حق‌الوکاله.
3. مقابله با فرهنگ قدرت‌محور: آموزش مهارت‌های گفتگو، مدیریت خشم و ترویج فرهنگ مسالمت از طریق رسانه‌ها.

مهم‌ترین راهکار چند سطحی، کاهش شکاف‌های اجتماعی است که شامل تبدیل دولت به «دولت رفاه»، توانمندسازی اقتصادی طبقات فرودست و تسهیل گفت‌وگوی بین نسلی می‌شود.

در نهایت، خشونت علیه وکلا و قضات تنها یک پدیده امنیتی نیست، بلکه نشانه‌ای از نارسایی‌های عمیق اجتماعی است که درمان آن نیازمند تحولی چندبعدی و حرکت به سوی «تمدن گفتگو» است.