انتقاد کارگردان سینما از بی‌توجهی به «سینمای شاعرانه» در ایران

در حالی که جشنواره بین‌المللی فیلم فجر با رویکردی متمرکز بر «سینمای شاعرانه» در حال برگزاری است، علی قوی‌تن، کارگردان، نویسنده و تهیه‌کننده سینما، نسبت به بی‌توجهی شدید نهادهای دولتی و صنفی و همچنین کمبود مخاطب عام به این ژانر انتقاد کرد. او سینمای شاعرانه را بر پایه تصویر، نماد و روایت غیرخطی تعریف می‌کند و بر ماندگاری و ارزش فرهنگی عمیق آن تأکید دارد.

تعریف و شاخصه‌های سینمای شاعرانه

آقای قوی‌تن در تعریف سینمای شاعرانه اظهار داشت که این ژانر از حالت روایی، خطی و داستانی فاصله گرفته و تمرکز اصلی خود را بر تصویر و ریتم ساختاری قرار می‌دهد. به گفته وی، نماد در این سینما نقشی را ایفا می‌کند که واژه در اشعار ایفا می‌کند.

ویژگی‌های ساختاری و فرمی

• بر تصویر، میزانسن و نمادها تکیه دارد.
• روایت آن غیرخطی است یا داستان آن بسیار کمرنگ است.
• به قهرمان‌پردازی نمی‌پردازد و مشخصات سینمای عامه‌پسند را ندارد.
• قاب‌بندی دوربین فضای شاعرانه را تکمیل می‌کند.
• ریتم فیلم‌ها معمولاً آرام است و بر صدا یا سکوت تأکید دارند.
• ساختار فیلم‌ها معمولاً بر استعاره بنا شده است.

او تاکید کرد که در این نوع فیلم‌ها، تماشاچی تسخیر داستان نمی‌شود و کاملاً آزاد است که حتی در طول نمایش، سینما را ترک کند و هر صحنه را به اختیار خود تماشا می‌کند.

پیوند شعر و سینما: خلق تجربه تأمل

سینما و شعر ویژگی‌های مشترک بسیاری دارند. به گفته قوی‌تن، همان‌طور که خواندن شعر در ذهن تصویرسازی می‌کند، کارگردان سینمای شاعرانه نیز با مفاهیم و نمادهای تصویری، حالتی از شاعرانگی ایجاد می‌کند.

سینمای شاعرانه زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب در مواجهه با تصویر، حسی مشابه خواندن یک شعر را تجربه کند؛ حسی که او را وادار به مکث، تأمل و ورود به لایه‌های معنایی پنهان می‌کند. شاعرانگی در سینما نه به معنای روایت شعر، بلکه در کیفیت تصویری است که ذهن تماشاگر را به اندیشه می‌کشاند.

نمونه‌های بارز سینمای شاعرانه در جهان و ایران

این کارگردان سینما به معرفی چهره‌های شاخص این ژانر در سطح بین‌المللی و داخلی پرداخت:

کارگردانان جهانی

• آندره تارکوفسکی: مثال بارز سینمای شاعرانه.
• بلاتار: کارگردان مجارستانی.
• آنجلو پولوس: کارگردان یونانی (نمونه فیلم‌ها: چشم‌اندازی در مه، علفزار گریان).
• کارل تئودور درایر: کارگردان دانمارکی (نمونه فیلم: مصائب ژاندارک).

چهره‌های ایرانی

• عباس کیارستمی: شاخص‌ترین چهره سینمای شاعرانه ایران (نمونه فیلم‌ها: طعم گیلاس، زیر درختان زیتون).
• سهراب شهید ثالث: نمونه‌ای مهم در دوره پیش از انقلاب (فیلم طبیعت بی‌جان).
• داریوش مهرجویی: تلاش‌هایی در این مسیر داشته، اما شاعرانگی در آثارش کمتر ظهور کرده است.

بحران حمایت و ماندگاری آثار

قوی‌تن با اشاره به بحران عمیق سینمای ایران، از کمرنگ شدن توجه به آثار شاعرانه و مفهومی انتقاد کرد. او معتقد است که نهادها و سازمان‌ها، اعم از دولتی و صنفی، بیشتر به سینمای پرفروش بها می‌دهند و این کم‌توجهی یک خسارت فرهنگی به همراه دارد.

وی تصریح کرد که ماندگاری آثار شاعرانه به مراتب بیشتر از فیلم‌های بازاری است. به عنوان مثال، فیلم طبیعت بی‌جان پس از چند دهه همچنان در محافل دانشگاهی و هنری مطرح است، در حالی که بسیاری از فیلم‌های پرفروش آن دوره امروز حتی قابلیت ارائه در کلاس درس را هم ندارند.

او همچنین به بی‌مهری‌ها نسبت به فیلمسازان صاحب‌سبک در دوران حیاتشان اشاره کرد:

بسیاری از نهادها زمانی به فیلمسازان توجه می‌کنند که از دنیا رفته باشند و بیشتر از نامشان بهره‌برداری می‌کنند؛ همان اتفاقی که برای کیارستمی رخ داد، عکس او را در جشنواره‌ نصب می‌کنند اما در دوران حیاتش حمایتی از آثارش صورت نگرفت.

پیشنهادها برای ارتقاء نقش جشنواره فجر

قوی‌تن برای اینکه جشنواره جهانی فیلم فجر بتواند نقش موثری در تقویت سینمای شاعرانه ایفا کند، پیشنهاداتی ارائه داد:

• شناخت فیلمسازان داخلی و گفت‌وگو با آنها برای درک نیازهایشان.
• برگزاری جلساتی با فیلمسازان جدی و صاحب‌سبک چند هفته پیش از برگزاری جشنواره برای تعیین مسیر و رویکرد.

او تأکید کرد که دعوت از چهره‌های خارجی یا هزینه‌های سنگین برای داوران بین‌المللی، بدون توجه به بدنه اصلی سینمای ایران، تأثیری در کیفیت جشنواره ندارد. وی متذکر شد که در جهان، سینمای شاعرانه جایگاهی محترم و تثبیت‌شده دارد و هرگز با سینمای تجاری مقایسه نمی‌شود.