کشت فراسرزمینی؛ راهبرد امنیت غذایی و مدیریت آب در برنامه هفتم پیشرفت

با توجه به بحران‌های پی‌درپی خشکسالی و محدودیت منابع آبی در ایران، اجرای طرح «کشت فراسرزمینی» به عنوان یک راهبرد کلیدی برای تضمین امنیت غذایی و کاهش فشار بر منابع داخلی، در کانون توجه قرار گرفته است. طبق برنامه هفتم توسعه، تأمین ۲ میلیون هکتار از نیازهای کشاورزی کشور باید از طریق این روش در خارج از مرزها محقق شود.

ضرورت و اهداف کشت فراسرزمینی

خشکسالی‌های پی در پی، محدودیت منابع آبی و توزیع نامتوازن منابع آب و خاک، امنیت غذایی و کشاورزی کشور را به طور جدی به مخاطره انداخته است. در این شرایط، کشت فراسرزمینی به عنوان راهکاری برای حفظ آب‌های موجود و تقویت امنیت غذایی مطرح می‌شود.

وزارت جهاد کشاورزی موظف است در چارچوب ماده ۳۲، مسیر توسعه کشت فراسرزمینی را با جدیت دنبال کند. این رویکرد نه تنها ضامن امنیت غذایی است، بلکه نقش کلیدی در مدیریت بحران آب و کاهش فشار بر منابع داخلی ایفا می‌کند و می‌تواند نیاز کشور به واردات محصولات کشاورزی را به طور قابل توجهی کاهش دهد.

بر اساس شرایط اقلیمی و کاهش بارش، اجرای این طرح در کشورهایی که سند همکاری و حضور در آن‌ها تهیه و تدوین شده، در اولویت قرار دارد. این کشورها شامل:

• روسیه
• ونزوئلا
• قزاقستان
• کنیا

چالش‌ها و موانع اجرایی طرح

با وجود مطرح بودن کشت فراسرزمینی به عنوان یک راهبرد کلیدی در سال‌های اخیر، تجربه‌های پراکنده و پروژه‌های موردی نشان داده است که نبود چارچوب حقوقی و اجرایی روشن، مانع از اثرگذاری جدی این سیاست بر اقتصاد کشاورزی ایران شده است.

غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، تحقق هدف‌گذاری کشت فراسرزمینی در برنامه هفتم پیشرفت را نیازمند تدوین دستورالعمل جامع دانست و اظهار داشت: «رویه موجود جوابگوی نیازهای امروز ما نیست. کشت فراسرزمینی حدود ۱۰ تا ۱۲ سال است که در کشور مطرح شده، اما تاکنون آن طور که باید و شاید عملیاتی و جدی نبوده است.»

الزامات اقتصادی و زیرساختی برای موفقیت

رضا نورانی، رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی، بر لزوم فراهم شدن الزامات و زیرساخت‌های لازم برای اجرای موفقیت‌آمیز این طرح تأکید کرد. وی معتقد است کشاورزان نباید تنها به اعتبارات دولتی متکی باشند و باید سرمایه اولیه کافی داشته باشند.

عوامل حیاتی در اجرای کشت فراسرزمینی:

• قیمت تمام شده: باید با قیمت جهانی محصول مقایسه شود.
• بعد مسافت: هزینه‌های حمل و نقل و لجستیک باید در نظر گرفته شود.
• سنجش اراضی: اراضی کشورهای مقصد از نظر خاک و تناسب با تولید مدنظر سنجیده شود.
• تحریم‌ها: مشکلات تحریم و ارتباطات بانکی نباید قیمت تمام شده را تا حدی افزایش دهد که واردات ارزان‌تر از کشت فراسرزمینی تمام شود.

نورانی هشدار داد که اگر قیمت تمام شده کشت فراسرزمینی از واردات گران‌تر شود، کشاورزان حاضر به اجرای آن نخواهند بود. وی همچنین استفاده از واریته‌های جدید، دانش بنیان و هوش مصنوعی برای افزایش عملکرد تولید و کاهش مصرف آب در داخل کشور را نیز به عنوان راهکارهای موازی مطرح کرد.

کشت فراسرزمینی: تهدید یا فرصت؟

پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی، کشت فراسرزمینی را یکی از راه‌های کمک به استفاده از آب‌های بیرونی یا واردات آب مجازی به کشور دانست، اما در مورد اینکه آیا این طرح می‌تواند تمامی مشکلات حوزه تأمین مایحتاج را مرتفع کند، ابراز تردید کرد.

عالمی تأکید کرد: «ما به عنوان متولی بخش کشاورزی، کشت فراسرزمینی را راهکار قطعی و تعیین کننده کسری نیاز کشور نمی‌بینیم و تصور برآن است که سوء مدیریت در تأمین کالاهای اساسی وجود دارد. اما به کلیات کشت فراسرزمینی نگاه مثبت است و همواره باید از این ظرفیت استفاده کرد.»

وی عملکرد سازمان برنامه و بودجه در حوزه تأمین مایحتاج کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی را ضعیف ارزیابی کرد و بیان داشت تا زمانی که دولت و بانک مرکزی نگاه خود را نسبت به واردات نهاده‌ها و کالاهای استراتژیک اصلاح نکنند، کشت فراسرزمینی به تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند.

چشم‌انداز

با توجه به قرارگیری ایران در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان، توسعه کشت فراسرزمینی برای حفظ منابع پایه، افزایش بهره‌وری آب و خاک و ارتقای امنیت غذایی یک ضرورت است و باید با رفع موانع حقوقی و زیرساختی، با جدیت در دستور کار قرار گیرد.