انتقاد ربیعی از جامعه‌شناسی رسمی: نارسایی‌های روشی در درک «صداهای خاموش»

نارسایی‌های روشی و محدودیت داده‌های کمی

وی تصریح کرد که اگرچه مطالعات انتقادی، پست‌استعماری و فرهنگی تا حدودی این ضعف‌ها را آشکار کرده‌اند، اما این نارسایی‌ها همچنان در اغلب پژوهش‌های جامعه‌شناسی ایرانی مشهود است.

ربیعی با تأکید بر محدودیت‌های روش‌های کمی، بیان کرد:

پیمایش‌ها و داده‌های عددی قادر به ثبت و بازتاب رنج‌ها، دردها و تجربه‌های فرودستان نیستند و بسیاری از پیچیدگی‌های زندگی آنان در قالب جدول‌ها و متغیرها گم می‌شود. روش‌های مورد قبول دانشگاهی توانایی نشان دادن عمق زندگی فرودستان را ندارند.

او برای اثبات این مدعا، به تجربه‌های شخصی خود از زندگی در کنار خانواده‌های کم‌درآمد، حضور در خوابگاه‌های کارگران فصلی و تعامل با قهوه‌خانه‌های شهری اشاره کرد و تأکید نمود که «ورود به جهان فرودستان تنها از طریق تجربه مستقیم ممکن است.»

تاریخچه توجه به طبقات فرودست در جامعه‌شناسی

رییس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی با مروری بر تاریخ جامعه‌شناسی، خاطرنشان کرد که پژوهشگران متقدم همواره به موضوع طبقات فرودست توجه داشته‌اند. این توجه صرفاً به معنای فقدان نظریه‌پردازی نبوده، بلکه نسبت توجه و بازتاب صدای این گروه‌ها اهمیت داشته است.

• در کارهای اولیه، تمرکز بیشتر بر سرمایه اقتصادی بود.
• پس از مکتب فرانکفورت، تحلیل ساختارهای طبقاتی، فرصت‌ها و توانایی‌ها مورد توجه قرار گرفت.

وی آثار برجسته‌ای در حوزه حاشیه‌نشینی، فقر و طبقه کارگر را مورد اشاره قرار داد که شامل نظریه برچسب، مطالعات میکروسکش و کتاب‌های پژوهشگرانی چون سویسون، آندرسون، آلوینس، اسکار لوئیس و تنسی شیردیوس می‌شود.

مطالعات ایرانی و بازنمایی فرودستان

ربیعی در ادامه به جامعه‌شناسی ایران پرداخت و گفت که مطالعات ایرانی عمدتاً به موضوعات محوری زیر پرداخته‌اند:

• فقر و نابرابری
• کودکان کار خیابان
• زنان فرودست و سرپرست خانوار
• مهاجران و حاشیه‌نشینی شهری
• کارگران و مشاغل غیررسمی و اعتیاد

وی افزود که پژوهشگران صاحب‌نظر اقدامات قابل توجهی در تحلیل ساختارهای طبقاتی و آسیب‌های اجتماعی انجام داده‌اند. تلاش‌های علمی در جهت بازتاب صدای فرودستان شامل مطالعات فرهنگی، مردم‌نگاری در فضاهای حاشیه‌ای، بازنمایی فقرا در سینما و تلویزیون و روایت‌های شفاهی مهاجران است.

فعالیت و خلاقیت در زندگی روزمره فرودستان

دکتر ربیعی تصریح کرد که جامعه‌شناسی غالباً فرودستان را منفعل می‌بیند، در حالی که تجربه‌های مستقیم خلاف این را نشان می‌دهد؛ «آنان فعال، مقاوم و خلاق هستند.» وی تأکید کرد که بسیاری از دردها و رنج‌های آنان از طریق روش‌های کمی قابل مشاهده نیست و تنها حضور در زندگی روزمره فرودستان می‌تواند این تجربه‌ها را آشکار کند.

وی با انتقاد از وضعیت موجود در سیاست‌گذاری گفت: متأسفانه در سیاست‌گذاری و جامعه‌شناسی سنتی، صدای فرودستان کمتر شنیده می‌شود و اغلب به جای آنان صحبت می‌شود.

مسئولیت علوم اجتماعی برای تغییرات واقعی

ربیعی در پایان تأکید کرد که جامعه تنها مجموعه‌ای از افراد نیست، بلکه شبکه‌ای از روابط است. در این شبکه، گروه‌هایی که صدایشان بلندتر است، بیشتر مطرح می‌شوند، در حالی که گروه‌های کم‌صدا در هیاهوی جامعه گم می‌شوند.

او مسئولیت اجتماعی نهادهای علمی را چنین تعریف کرد: «مسئولیت اجتماعی نهادهای علمی این است که با روش‌ها و رویکردهای مناسب، صدای خاموشان جامعه را شنیده و انعکاس دهند تا دانش اجتماعی بتواند به تغییرات واقعی در زندگی آنان کمک کند.»