بررسی فیلم «همنت» کلویی ژائو: سوگ شکسپیر و آفرینش «هملت»

رمان «همنت»؛ همزمانی تلخ با یک همه‌گیری

داستان فیلم بر اساس رمان «همنت: رمانی از طاعون» نوشته مگی اوفارل بنا شده است. انتشار این رمان در تاریخ ۳۱ مارس ۲۰۲۰، دقیقاً در اوج آغاز همه‌گیری جهانی کرونا، یک همزمانی عجیب و طنز تلخ تاریخی را رقم زد. این اثر ادبی با تکیه بر اطلاعات محدود تاریخی، داستانی تخیلی اما ریشه‌دار را روایت می‌کند: در سال ۱۵۹۶، هملت شکسپیر، پسر یازده‌ساله ویلیام شکسپیر، درگذشت. با توجه به شرایط آن دوران، احتمالاً مرگ او ناشی از طاعون خیارکی (مرگ سیاه) بوده است.

تنها چند سال پس از این فاجعه، پدرش برجسته‌ترین اثر خود، نمایشی درباره اندوه و فروپاشی روحی، را خلق کرد. همسانی نام‌های «هملت» و «همنت» در آن عصر، همراه با پرهیز شکسپیر از اشاره مستقیم به طاعون در آثارش، این پرسش را مطرح می‌کند: آیا این‌ها صرفاً اتفاق بودند یا نشانه‌ای از تأثیر عمیق واقعیت بر تخیل ادبی او؟

روایتی شاعرانه از اندوه و آفرینش هنری

فیلم «همنت» روایتی انسانی از خانواده شکسپیر و رنج آنان است. محور اصلی داستان، زندگی اگنس شکسپیر (همسر ویلیام) و فرزندان اوست و اینکه چگونه سوگ از دست دادن فرزند، به هنری بزرگ تبدیل شد و این روند چه تأثیری بر رابطه او و همسرش گذاشت. کلویی ژائو، که پیش‌تر با آثاری چون «سوارکار» و «سرزمین آواره‌ها» شناخته شده، همان زبان بصری شاعرانه و آرام را در «همنت» نیز به کار برده است. او از ساده‌ترین عناصر طبیعی، مانند نسیمی که میان شاخه‌ها می‌پیچد، معنایی احساسی خلق می‌کند.

تأثیرگذاری عمیق بازیگران و فضاسازی اسطوره‌ای

فیلم اگرچه شاعرانه است، اما سوزناک، پرشور و آکنده از احساس نیز هست. بخش بزرگی از موفقیت عاطفی فیلم مرهون بازی‌های قدرتمند است؛ به‌ویژه جسی باکلی در نقش اگنس. باکلی، اگنس را با قدرتی شگفت‌انگیز به تصویر می‌کشد؛ زنی که فراتر از جهان مرئی را می‌بیند و بیشتر به دنیای باستانی و آیینی تعلق دارد. ژائو هر بار که اگنس وارد جنگل می‌شود، نسبت میان انسان و طبیعت را طوری بازآفرینی می‌کند که گویی او قدم به دنیایی افسانه‌ای گذاشته است.

اگنس با ویل (با بازی پل مسکال) آشنا می‌شود؛ جوانی که لاتین تدریس می‌کند و در لندن به نویسندگی مشغول است. روایت از عشق و شادی آغاز می‌شود، اما به سرعت به اندوهی تیز و سپس به بهت و سکوت بلندمدتی می‌رسد که پس از مرگ همنت در دل خانواده می‌نشیند. اگنس محور این تحول احساسی است، در حالی که ویل بخش عمده سوگ را از دور و در لندن تجربه می‌کند.

«همنت» درباره پدری است که از دنیا رفته، نه پسری که از دست رفته؛ و این یکی از دلایلی است که نشان می‌دهد اثر هنری همیشه بازتابی مستقیم و خطی از واقعیت نیست. هنرمندان بیشتر شبیه موش‌های صحرایی‌اند که رشته‌ای از این سو و تکه‌ای فلز از آن‌سو برمی‌دارند و بعدها از آن چیزی کاملاً تازه می‌سازند؛ روشی برای فهم جهان از خلال زمان و تجربه.

هنر در برابر واقعیت: پرهیز از کلیشه‌ها

فیلم هوشمندانه از کلیشه‌های معمول پرهیز می‌کند و از نمایش مستقیم اینکه چگونه یک تجربه شخصی به شاهکار هنری تبدیل شده، اجتناب می‌ورزد. در عوض، فیلم فرآیند رسوب زندگی روزمره در هنر را به زیبایی نشان می‌دهد. برای مثال، آموزش‌های گیاهی اگنس که به فرزندانش منتقل شده، بعدها به‌شکلی ظریف در قالب سخنان شخصیت «اوفلیا» در نمایشنامه «هملت» ظاهر می‌شود.

نقاط قوت و ضعف در اجرا

بازی جسی باکلی خیره‌کننده است؛ صدای گرم و عمیق او هنگام فروپاشی در اوج اندوه، به سکوتی فریادگونه تبدیل می‌شود. پل مسکال نیز، با وجود قرار گرفتن در سایه نقش محوری باکلی، در لحظاتی که دیالوگ‌های شکسپیر را با احساسی عریان بیان می‌کند، ضربه‌ای احساسی بر تماشاگر وارد می‌سازد.

با این حال، فیلم گاهی بیش از حد احساساتی می‌شود. بارزترین نمونه، استفاده مکرر از قطعه موسیقایی «ذات روز» اثر مکس ریشتر در صحنه‌های کلیدی است که به دلیل تکرار در فیلم‌های مختلف، اثرگذاری آن در این اقتباس کاهش یافته است.

نکته قابل‌توجه دیگر، حذف تقریباً کامل زمینه تاریخی طاعون است، جز در مواردی که مستقیماً به مرگ همنت مربوط می‌شود. شاید این حذف برای حفظ تمرکز فیلم در مدت‌زمان محدود آن ضروری بوده است.

بازتاب اندوه حل‌نشده در جهان امروز

فیلم «همنت» در نهایت، به آینه‌ای برای جهان امروز تبدیل می‌شود. جهان امروز نیز، مانند دوران شکسپیر، میلی به روبه‌رو شدن مستقیم با همه‌گیری‌ها و اندوه‌های حل‌نشده ندارد. در جامعه کنونی نیز ردی از سکوت‌های طولانی دیده می‌شود؛ اندوه‌هایی که افراد ترجیح می‌دهند به‌طور غیرمستقیم درباره‌شان سخن بگویند. شاید آثار هنری چون «همنت» بتوانند، مانند شکسپیر، مسیرهای غیرمستقیم را برای فهم و عبور از تاریکی سوگ به ما نشان دهند.