هشدار محیط زیست: تشکیل ۱ سانتی‌متر خاک زراعی صدها سال طول می‌کشد

اهمیت و کارکردهای حیاتی خاک

خاک دو کارکرد اصلی و حیاتی دارد: اول، کمک به رشد گیاهان و در نتیجه حفظ حیات بر روی زمین؛ و دوم، دفن پسماندهای طبیعی و بازگرداندن مواد به چرخه طبیعت.

هرچند محیط خاک دارای خصوصیاتی است که امکان دفع زباله و پساب کارخانه‌ها را در آن فراهم می‌کند، اما اگر این وظایف بیش از توان و ظرفیت طبیعی خاک بر آن تحمیل شود، کارکرد آن مختل خواهد شد و آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد.

عوامل اصلی آلودگی و تخریب

انسان با آغاز کشاورزی و دامپروری، بهره‌کشی از زمین را شروع کرد و با افزایش جمعیت، علاوه بر بهره‌کشی بی‌رویه، خاک به طور فزاینده‌ای آلوده شد. آلاینده‌های اصلی خاک شامل موارد زیر هستند:

• مواد شیمیایی و فلزات سنگین
• فرآورده‌های صنعت نفت
• مواد شوینده، حشره‌کش‌ها و علف‌کش‌ها
• رنگ‌ها

توسعه کشاورزی و صنعت به دلیل افزایش جمعیت کره زمین منجر به آلودگی و تخریب خاک شده است. این آلودگی‌ها از طریق آب‌های سطحی و زیرزمینی وارد زنجیره مواد غذایی انسان شده و منجر به بروز انواع بیماری‌ها می‌شود.

تأثیر عملیات کشاورزی و سموم شیمیایی

تمام عملیات کشاورزی از جمله شخم، آبیاری، دفع علف‌های هرز، کودپاشی و مبارزه با آفات بر خاک تأثیر می‌گذارد. استفاده بیش از حد از کودهای ازته منجر به تجمع ازت در گیاهان شده و سلامت دام و انسان را به طور مستقیم تهدید می‌کند.

همچنین، سموم شیمیایی از طریق آب و گیاهان وارد بدن انسان و دام می‌شوند. بخشی از این سموم با آبیاری شسته شده و وارد منابع آبی می‌شوند و موجب مسمومیت آبزیان می‌گردند. با توجه به وجود چرخه غذایی در خاک، این سموم وارد تمام سطوح غذایی شده و در نهایت، هیچ موجود زنده‌ای از این آلودگی‌ها بی‌نصیب نمی‌ماند.

پیامدهای بهره‌کشی بی‌رویه و فرسایش

افزایش جمعیت فشار مضاعفی بر خاک جهت تأمین مواد غذایی وارد کرده و حفاری‌های بشر به‌منظور استفاده از ذخایر معدنی نیز منجر به تخریب خاک می‌شود.

در صورتی که زمین دائم زیر کشت بوده و فرصتی برای بازسازی و استراحت نیابد، پیامد آن تخریب شدید خاک و بروز پدیده‌هایی چون فرسایش، شوری، باتلاقی شدن زمین‌ها، بیابان‌زایی و از بین رفتن جنگل‌ها است.

خطر فرسایش و از دست رفتن قشر زراعی

خاک لخت و بدون پوشش گیاهی توسط باد و باران شسته می‌شود، در حالی که قشر قابل کشت زمین تنها ۳۰ سانتی‌متر عمق دارد. فرسایش خاک در اثر عوامل متعددی رخ می‌دهد:

1. چرای بی‌رویه دام
2. از بین رفتن پوشش طبیعی
3. تبدیل مراتع و جنگل‌ها به زمین‌های زراعی و صنعتی
4. استفاده از درختان و بوته‌ها به‌عنوان سوخت
5. مدیریت غیراصولی خاک

آلودگی‌های ناشی از صنایع و فاضلاب

در ایران، سالانه میزان قابل توجهی از قشر خاک زراعی در اثر بارندگی‌های شدید و آبیاری در مزارع با شیب زیاد از دست می‌رود. علاوه بر این، گازهای خارج شده از کارخانه‌های صنعتی و دود وسایل نقلیه در اثر بارش باران و برف به خاک برمی‌گردد و موجب آلودگی آن می‌شود که در نهایت گیاهانی که مواد غذایی خود را از خاک جذب می‌کنند، بیمار و خشک خواهند شد.

همچنین، اگر فاضلاب‌های خانگی و صنایع به زمین‌های کشاورزی راه یابد، موجب آلودگی خاک و محصولات کشاورزی خواهد شد. ریختن زباله‌ها در محیط نیز یکی از منابع اصلی آلودگی خاک است که می‌تواند برای سلامتی عمومی خطرناک باشد.