خروج از اقتصاد نفتی: ۳ ستون کلیدی بسته اصلاحی وزارت اقتصاد

بسته سه‌محوری وزارت اقتصاد برای استقلال از نفت

اقتصاد ایران دهه‌هاست که به درآمدهای نفتی وابسته است؛ وابستگی‌ای که به دلیل نوسانات قیمت جهانی و شرایط تحریم، پیش‌بینی درآمد بودجه را ناممکن کرده و دولت را با چالش‌های مزمن کسری بودجه، استقراض پنهان، رشد نقدینگی و تورم مواجه می‌سازد. این چرخه معیوب در نهایت به تولید و ساختار اقتصادی کشور آسیب جدی وارد می‌کند. در شرایطی که فروش تهاتری نفت بازگشت منابع مالی را زمان‌بر و پیچیده‌تر کرده، وزارت اقتصاد اخیراً بسته‌ای اصلاحی را با هدف کاهش وابستگی به نفت ارائه داده است.

این بسته اصلاحی بر سه محور کلیدی استوار است که هدف نهایی آن ایجاد منابع مالی پایدار برای دولت و کاهش فشار بر بودجه ملی است:

افزایش سهم درآمدهای پایدار: تمرکز بر نظام مالیاتی هوشمند و گسترش پایه‌های مالیاتی.
مهار هزینه‌های جاری: کنترل و کاهش مخارج غیرضروری دولت.
ساماندهی یارانه‌ها: هدفمندسازی یارانه‌های پنهان و آشکار.

محور اول: هوشمندسازی نظام مالیاتی؛ جایگزین پایدار

مهم‌ترین بخش این بسته، طرح هوشمندسازی نظام مالیاتی است. این اقدام با استفاده از داده‌های جامع و فناوری‌های نوین، به دنبال شفاف‌سازی جریان‌های مالی، جلوگیری از فرار مالیاتی و فراهم کردن زمینه حرکت به سمت مالیات بر مجموع درآمد است. این رویکرد، که در بسیاری از کشورها جایگزین درآمدهای تک‌بعدی شده، می‌تواند بدون تحمیل فشار بر بخش تولید، با تمرکز بر فعالیت‌های سوداگرانه و غیرمولد، پایه‌های مالیاتی را تقویت کرده و درآمدی پایدار و عادلانه برای دولت ایجاد کند.

تجربیات جهانی در هوشمندسازی مالیات

کشورهای مختلف با بهره‌گیری از فناوری، موفق شده‌اند اقتصاد خود را از وابستگی به منابع تک‌بعدی خارج سازند و درآمدهای بودجه‌ای را تثبیت کنند:

استونی: اتصال سامانه مالیاتی به پایگاه‌های جمعیتی، بانکی و شرکتی برای ارائه اظهارنامه‌های از پیش پر شده و کاهش فرار مالیاتی.
شیلی و برزیل: استفاده از فاکتور الکترونیک لحظه‌ای برای پایش زنجیره تأمین و کاهش معنادار شکاف مالیات بر ارزش افزوده.
هند: یکپارچه‌سازی نظام مالیاتی برای ردیابی حمل‌ونقل کالا، تطبیق اعتبار مالیاتی و گسترش تسویه دیجیتال.
کره جنوبی و مکزیک: اتصال تراکنش‌های بانکی و کارت‌های اعتباری به سامانه‌های مالیاتی برای بهبود تحلیل ریسک بنگاه‌ها.

پنج سازوکار کلیدی برای اجرای مالیات هوشمند در ایران

برای ایران نیز، پنج سازوکار کلیدی برای کاهش فرار مالیاتی و تقویت درآمدهای پایدار پیشنهاد شده است:

فاکتور الکترونیک و پایش لحظه‌ای: کاهش شکاف مالیاتی، حذف فاکتورهای صوری و قطع زنجیره فرار مالیاتی از طریق اتصال سامانه‌های فروش به سازمان مالیاتی.
اظهارنامه‌های از پیش پر شده: کاهش خطا و هزینه تمکین با تطبیق هوشمند داده‌ها و اتصال به پایگاه‌های بانکی، بیمه، املاک و گمرک.
تحلیل ریسک و بازرسی هدفمند: جایگزینی فشار کور بر تولید با تمرکز بر فعالیت‌های سوداگرانه و پرریسک با استفاده از موتور امتیازدهی ریسک.
گسترش پایه‌های مالیاتی: جذب مودیان جدید مانند فعالان اقتصاد پلتفرمی، اینفلوئنسرها و خرده‌فروشی آنلاین بدون افزایش نرخ‌ها.
پرداخت و تسویه دیجیتال: کاهش اقتصاد نقدی، رهگیری تراکنش‌ها و تسهیل تمکین مالیاتی از طریق مشوق‌های پرداخت دیجیتال و اتصال سراسری پایانه‌های فروش.

علاوه بر این، اجرای مالیات بر مجموع درآمد و عایدی سرمایه می‌تواند سود فعالیت‌های غیرمولد مانند زمین و مسکن دوم و سوم را هدف قرار داده و به تعدیل رفتارهای سوداگرانه و افزایش عدالت اقتصادی کمک کند.

محور دوم: مولدسازی دارایی‌های دولتی و رفع ناترازی

یکی دیگر از راهکارهای جدی برای رهایی اقتصاد ایران از کسری بودجه مزمن، مولدسازی دارایی‌های دولتی و فروش اموال زیان‌ده است. دولت مالک حجم عظیمی از املاک، زمین‌ها و شرکت‌هایی است که نه‌تنها سودآور نیستند، بلکه هزینه‌های سنگینی برای نگهداری به بودجه تحمیل می‌کنند.

واگذاری یا استفاده بهینه از این دارایی‌ها به بخش خصوصی، دو اثر همزمان و مثبت دارد:

کاهش هزینه‌های جاری: حذف هزینه‌های سنگین نگهداری و اداره دارایی‌های زیان‌ده.
ایجاد درآمد تازه: تأمین مالی پایدار برای بودجه از طریق فروش یا اجاره بلندمدت.

از منظر اقتصادی، ورود این دارایی‌های بلااستفاده به چرخه تولید و سرمایه‌گذاری، منجر به افزایش بهره‌وری، ایجاد اشتغال و تقویت غیرمستقیم پایه‌های مالیاتی خواهد شد. مولدسازی با ایجاد درآمد واقعی، نیاز دولت به استقراض و انتشار اوراق بدهی را کاهش داده و از تشدید تورم جلوگیری می‌کند.

اجرای موفق سیاست مولدسازی نیازمند شفافیت و سازوکارهای دقیق نظارتی است. واگذاری دارایی‌ها باید از طریق مزایده‌های شفاف و با ارزیابی مستقل ارزش انجام شود تا از واگذاری‌های رانتی و فساد جلوگیری شود.

محور سوم: اصلاح یارانه‌ها؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

در کنار مالیات و مولدسازی، اصلاح یارانه‌ها نیز برای دستیابی به بودجه‌ای پایدار حیاتی است. حجم یارانه‌های پنهان در اقتصاد ایران بالغ بر هزار همت است که ساختار قیمت‌ها را به شدت تحریف کرده و منجر به اتلاف منابع می‌شود. هدفمندسازی هوشمند یارانه‌ها با استفاده از داده‌های دقیق خانوار، می‌تواند فشار بر بودجه را کاهش داده و مصرف بی‌رویه انرژی را مهار کند.

آثار تورمی و ریسک‌های اجرای اصلاحات

این اصلاحات در کوتاه‌مدت با کاهش فرار مالیاتی و گسترش پایه‌ها، درآمد دولت را بدون افزایش نرخ‌ها بالا می‌برد و فشار بودجه‌ای برای استقراض را کم می‌کند که نتیجه آن کنترل رشد نقدینگی است. در میان‌مدت، همراهی درآمدهای هوشمند با مهار هزینه‌های جاری و اصلاح یارانه‌ها، کسری ساختاری را کاهش داده و به فروکش کردن تورم انتظاری منجر می‌شود.

کارشناسان معتقدند که ریسک اجرای ناگهانی و سختگیرانه این طرح‌ها وجود دارد که می‌تواند به رکود بنگاه‌های کوچک دامن زند. بنابراین، نسخه صحیح اجرای تدریجی همراه با معافیت‌های هدفمند برای تولید و بازرسی هوشمند است تا درآمد پایدار بدون آسیب به رشد اقتصادی حاصل شود.