کودتای گینه بیسائو؛ آیا یک «نمایش ساختگی» برای ممانعت از اعلام نتایج انتخابات بود؟

ادعای نظامیان و تعلیق انتخابات

نظامیان ضمن اصرار بر اینکه کنترل کشور را به دست گرفته‌اند، استفاده از واژه «کودتا» را محکوم کردند. رهبران نظامی گفتند که هدف آن‌ها خنثی کردن توطئه‌ای توسط سیاستمداران ناشناس با حمایت یک «بارون مواد مخدر» برای بی‌ثبات‌سازی کشور بوده است. گینه بیسائو به عنوان یکی از مراکز قاچاق مواد مخدر شناخته می‌شود.

رویدادهای کلیدی پیش از اعلام نظامی

تنها سه روز پیش از اعلام نظامی، مردم گینه بیسائو در انتخابات ریاست‌جمهوری رأی دادند. امبالو (۵۳ ساله) برای دور دوم نامزد شده بود و نزدیک‌ترین رقیب او فرناندو دیاس دا کوستا بود. نتایج این انتخابات قرار بود روز پنجشنبه، یعنی یک روز پس از اعلام نظامی، منتشر شود.

• رد صلاحیت رقیب: دومینگوس پریرا، نخست‌وزیر سابق و نامزد اصلی حزب مخالف PAIGC، به دلیل تأخیر در ثبت اسناد رد صلاحیت شده بود.
• حمله به کمیسیون انتخابات: پس از اعلام نظامی، مقر کمیسیون انتخابات مورد حمله مردان نقابدار قرار گرفت و اسناد و سرور اصلی کامپیوتر حاوی نتایج نابود شد.

دلایل اصلی تردیدها در مورد «کودتای تشریفاتی»

مخالفان، سازمان‌های جامعه مدنی و سیاستمداران کشورهای غرب آفریقا نسبت به اصالت کودتا ابراز تردید کرده‌اند. این تردیدها بر اساس چندین عامل کلیدی شکل گرفته است:

«آنچه در گینه بیسائو رخ داد، کودتا نبود... من آن را یک کودتای تشریفاتی می‌نامم.»

• خروج سریع و آسان رئیس‌جمهور: امبالو تنها یک روز پس از دستگیری، با پرواز نظامی سنگال و همراه خانواده و وسایلش به سنگال سفر کرد. این امر در سلسله کودتاهای اخیر آفریقا بی‌سابقه بوده است. یک مقام مخالف اظهار داشت: «نحوه خروج او، اسکورت شده مانند یک توریست... نشان می‌دهد که این یک کودتا نبوده است.»
• تماس با رسانه‌های خارجی: امبالو در زمان بازداشت توانست با رسانه‌های فرانسوی تماس تلفنی برقرار کرده و اعلام کند که «عزل شده‌ام». این موضوع نیز با رویه معمول برخورد با رهبران عزل‌شده در کودتاها مغایرت دارد.
• انتصاب متحد نزدیک: ژنرال هورتا ان‌تام که به عنوان رهبر نظامی جدید منصوب شد، پیش از این متحد نزدیک امبالو محسوب می‌شد که این نیز شک و تردیدها را افزایش داده است.

انگیزه احتمالی طراحی کودتای ساختگی

منتقدان مدت‌هاست امبالو را متهم می‌کنند که برای سرکوب مخالفان، دست به طراحی کودتاهای ساختگی می‌زند؛ اتهامی که او آن را رد می‌کند. او پیش از این مدعی شده بود که از سه توطئه کودتا جان سالم به در برده است. در دسامبر ۲۰۲۳، پس از اعلام یک توطئه کودتا، امبالو پارلمان تحت سلطه مخالفان را منحل کرد.

برخی سازمان‌های جامعه مدنی بر این باورند که کودتای اخیر با هدف جلوگیری از انتشار نتایج نامطلوب انتخابات توسط امبالو طراحی شده است. تحلیلگران می‌گویند اقدامات قبلی رئیس‌جمهور، مانند به تعویق انداختن یک ساله انتخابات، این سوءظن‌ها را تقویت کرده است.

با این حال، برخی تحلیلگران دیگر معتقدند که احتمال دارد نیروهای مسلح به صورت مستقل برای جلوگیری از یک بن‌بست سیاسی وارد عمل شده باشند، زیرا هم امبالو و هم رقیب او، دیاس، مدعی پیروزی در انتخابات بودند.

وضعیت کنونی کشور و واکنش‌های مردمی

در حال حاضر، ژنرال ان‌تام، رئیس سابق ستاد ارتش، به عنوان رئیس‌جمهور سوگند خورده و قرار است برای یک دوره انتقالی یک ساله در قدرت بماند. او کابینه جدیدی متشکل از ۲۳ وزیر و پنج معاون وزیر تشکیل داده است.

امبالو، پس از ابراز ناراحتی از اظهارات نخست‌وزیر سنگال که کودتا را «نمایش ساختگی» خوانده بود، سنگال را به مقصد کنگو-برازاویل ترک کرد. در همین حال، فرناندو دیاس دا کوستا، رقیب امبالو که مدعی است در روز کودتا از دستگیری فرار کرده، از سوی نیجریه پناهندگی سیاسی دریافت کرده است.

واکنش مردم گینه بیسائو متفاوت بوده است:

• اعتراضات: صدها نفر از معترضان به خیابان‌ها آمدند و خواستار آزادی پریرا و انتشار نتایج انتخابات شدند. سه گروه جامعه مدنی نیز خواستار اعتصاب عمومی و نافرمانی مدنی برای بازگرداندن «حقیقت انتخاباتی» شده‌اند.
• حمایت از ارتش: در مقابل، برخی از ساکنان از اقدام ارتش حمایت کرده و ابراز امیدواری کرده‌اند که رژیم نظامی بتواند شرایط زندگی در کشور را بهبود بخشد.

یک نماینده سابق پارلمان، فضای کشور را «متشنج» توصیف کرده و گفته است: «هیچ‌کس نمی‌داند آینده گینه بیسائو چه خواهد بود.»