هشدار معاون وزیر کشاورزی: فرسایش سالانه ۱.۵ تا ۲ میلیارد تن خاک در ایران

معاون برنامه‌ریزی و اقتصادی وزیر جهاد کشاورزی با تاکید بر اهمیت حیاتی خاک به عنوان «سرمایه خاموش»، نسبت به بحران فرسایش خاک در ایران و جهان هشدار داد و جزئیات برنامه‌های راهبردی این وزارتخانه برای سال ۱۴۰۴ را تشریح کرد. اکبر فتحی صیانت از این منبع تجدیدناپذیر را ستون توسعه پایدار و بنیان امنیت غذایی نسل‌های آینده دانست.

وضعیت نگران‌کننده خاک در سطح جهانی

بر اساس گزارش‌های جهانی، وضعیت خاک در سراسر دنیا در شرایط بحرانی قرار دارد. آمارها نشان می‌دهند که سالانه بیش از ۲۴ میلیارد تن خاک حاصلخیز در اثر فرسایش از بین می‌رود؛ رقمی معادل متوسط ۳.۴ تن برای هر نفر از جمعیت کره زمین. این روند موجب شده است که:

• بیش از ۳۳ درصد خاک‌های دنیا در وضعیت تخریب شدید یا بسیار شدید قرار گیرند.
• مطالعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) پیش‌بینی می‌کند که اگر روند تخریب ادامه یابد، تا سال ۲۰۵۰ حدود ۹۰ درصد خاک‌های جهان با درجات مختلف تخریب مواجه خواهند بود.

آمار بحرانی فرسایش و فقر ماده آلی در ایران

وضعیت خاک در ایران نیز نیازمند توجه فوری و سیاست‌گذاری دقیق‌تر است. برآوردها حاکی از آن است که کشور سالانه بین ۱.۵ تا ۲ میلیارد تن فرسایش خاک را تجربه می‌کند. این رقم در مقایسه با متوسط جهانی (حدود ۵ تن در هکتار) بسیار بالا بوده و در برخی مناطق کشور حتی به ۲۰ تا ۳۰ تن در هکتار نیز گزارش شده است. این در حالی است که تشکیل تنها یک سانتی‌متر خاک حاصلخیز، به طور میانگین بیش از ۷۰۰ سال زمان می‌برد.

هم‌زمان با فرسایش، مشکل فقر ماده آلی نیز بحران دیگری است که بهره‌وری محصولات کشاورزی را مستقیماً تحت تأثیر قرار می‌دهد. بیش از ۶۰ درصد اراضی ایران دارای کمتر از ۱ درصد ماده آلی خاک هستند، در حالی که استاندارد مطلوب جهانی بالای ۳ درصد است. این کمبود، تأثیر مستقیمی بر بهره‌وری، مصرف کود، ذخیره‌سازی آب و در نهایت افزایش هزینه تولید دارد.

محورهای پنج‌گانه وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۴۰۴

معاون برنامه‌ریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی تأکید کرد که یکی از مأموریت‌های اصلی این معاونت، طراحی سیاست‌هایی برای کاهش هزینه‌های تولید و ارتقای تاب‌آوری نظام غذایی کشور است که حفظ و احیای خاک در آن جایگاهی کلیدی دارد. پنج محور اساسی در حوزه خاک برای سال ۱۴۰۴ در دستور کار قرار گرفته است:

• برنامه ملی تغذیه متعادل و مدیریت کود: با هدف کاهش مصرف بی‌رویه نهاده‌ها و افزایش ماده آلی خاک.
• توسعه کشت‌های کم‌مصرف: توسعه کشت‌های سازگار با تغییر اقلیم برای کاستن از فشار بر منابع خاک و آب.
• توسعه کشاورزی حفاظتی: کاهش شخم عمیق، حفظ بقایای گیاهی و افزایش نفوذپذیری خاک.
• سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین: شامل سنجش از دور، نقشه‌سازی رقومی خاک و هوشمندسازی مدیریت اراضی.
• حمایت از طرح‌های دانش‌بنیان: استفاده از فناوری‌های جدید نظیر بیوفرتیلایزرها برای اصلاح ساختار و افزایش کربن آلی خاک.

حفاظت از خاک؛ ضرورتی راهبردی برای حیات ملی

فتحی با اشاره به تجربیات موفق جهانی بیان کرد که کشورهایی که برنامه‌های بلندمدت حفاظت خاک اجرا کرده‌اند، توانسته‌اند تا ۵۰ درصد کاهش فرسایش و ۳۰ درصد افزایش بهره‌وری را تجربه کنند. وی اظهار داشت که ایران نیز با توجه به ظرفیت‌های علمی و فناورانه خود، قادر است در کمتر از یک دهه، بخش قابل‌توجهی از بحران کنونی را مدیریت کند.

آینده امنیت غذایی ایران، مستقیماً به تصمیم‌های امروز ما در قبال خاک وابسته است. حفاظت از خاک، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی برای حیات اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی کشور است.

وی در آستانه ۵ دسامبر، روز جهانی خاک، از همه کارشناسان، بهره‌برداران، پژوهشگران و دستگاه‌های اجرایی دعوت کرد که این موضوع را نه یک فعالیت نمادین، بلکه یک مسئولیت ملی و تمدنی بدانند.