مازندران در وضعیت مناطق آلوده کشور؛ ریشه‌ها و راهکارها

استان مازندران که تا همین چند سال پیش نماد هوای پاک در ایران محسوب می‌شد، اکنون در فهرست مناطق آلوده کشور قرار گرفته است. نشانه‌های کاهش کیفیت هوا در این استان نزدیک به یک دهه است که دیده می‌شود؛ به‌طوری که از سال ۱۳۹۶ که هوای ساری برای نخستین بار «ناسالم» اعلام شد تا امروز، این پدیده به مرز وضعیت «هشدار» پیش رفته است. این آلودگی در سال جاری به‌شکل برجسته‌ای تشدید شد و حتی در روزهای بارانی نیز وضعیت هوا در برخی نقاط استان در شرایط «ناسالم برای گروه‌های حساس» قرار گرفت.

بررسی علمی ریشه‌ها؛ آلودگی مازندران حاصل یک چرخه است

در پی تشدید آلودگی هوا و گمانه‌زنی‌های عمومی درباره عوامل آن، اداره کل حفاظت محیط زیست مازندران با همکاری هواشناسی استان، بررسی‌های علمی و داده‌کاوی مشترکی را برای شناسایی دقیق منابع و سازوکار شکل‌گیری این بحران انجام دادند.

محمدرضا کنعانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران، تاکید کرد که آلودگی هوا در این استان حاصل مجموعه‌ای از دلایل انسانی، صنعتی و اقلیمی است و نمی‌توان تنها یک عامل مانند مازوت‌سوزی یا ریزگردها را مقصر دانست. وی افزود: «مازندران به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه، اقلیم مرطوب و تراکم بالای فعالیت‌های انسانی، از جمله مناطق مستعد افزایش غلظت ذرات معلق PM۲.۵ و PM۱۰ است.»

طی هفته‌های اخیر، هم‌زمانی انتشار مستمر آلاینده‌ها با یک دوره کم‌سابقه پایداری جوی موجب شد کیفیت هوا در بسیاری از شهرهای استان کاهش پیدا کند.

منابع آلاینده انسانی و صنعتی که کمتر دیده می‌شوند

بررسی‌های تخصصی نشان می‌دهد که برخلاف تصور عمومی، منابع انسانی در تولید و افزایش ذرات معلق نقش اصلی را دارند. در این میان، سهم وسایل نقلیه فرسوده و دیزلی و همچنین ورود گسترده گردشگران و افزایش ناگهانی حجم خودروها در مقاطع زمانی خاص، یکی از اصلی‌ترین عوامل انتشار PM۲.۵ محسوب می‌شود که کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

علاوه بر این، منابع آلاینده کوچک و پراکنده نیز سهم قابل توجهی در آلودگی دارند:

• جایگاه‌های سوخت: به دلیل اجرا نشدن کامل طرح «کهاب» (کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخار بنزین)، موجب انتشار مداوم بخارات بنزین و افزایش آلاینده‌های فرّار می‌شوند.
• سامانه‌های احتراقی: موتورخانه‌ها و سامانه‌های احتراقی واحدهای مسکونی، تجاری و اداری در فصول سرد، به دلیل احتراق ناکامل و نبود سرویس مناسب، مجموعاً سهم مهمی در تولید ذرات ریز PM۲.۵ دارند.

کانون‌های بزرگ و پایدار آلودگی

سهم واحدهای آلاینده بزرگ در استان غیرقابل انکار است. این منابع، که پیگیری‌های زیادی برای کاهش آلایندگی آن‌ها انجام شده است، شامل موارد زیر هستند:

• نیروگاه شهید سلیمی نکا: این نیروگاه کماکان در عمده ماه‌های سال مازوت می‌سوزاند و از منابع پایدار انتشار آلاینده‌ها محسوب می‌شود.
• واحدهای صنعتی و خدماتی: از جمله نیروگاه زباله‌سوز نوشهر و واحدهای معدنی در محورهای هراز، بلده، مرزن‌آباد و خطیرکوه، به دلیل ضعف سامانه‌های کنترل آلایندگی، سهم قابل‌توجهی در تولید ذرات آلاینده دارند.
• منابع فصلی: فعالیت‌هایی نظیر سوزاندن بقایای کشاورزی (کاه و کلش) گرچه مقطعی هستند، اما در زمان وقوع، افزایش شدید PM۲.۵ را به همراه دارند.
• ریزگردهای خارجی: ورود گرد و غبار با منشأ خارجی از کانون‌های فعال صحرای قره‌قوم ترکمنستان طی حدود سه سال اخیر، سهم قابل‌توجهی در افزایش PM۱۰ و بخشی از PM۲.۵ در استان داشته است.

نقش پدیده‌های اقلیمی در تشدید آلودگی

پس از تولید آلاینده‌ها، رفتار جَو و شرایط اقلیمی تعیین‌کننده توزیع یا انباشت آن‌ها در فضا هستند. پاییز امسال مازندران شاهد دوره‌ای کم‌سابقه از پایداری جوّی، سکون هوا و نبود سامانه‌های بارشی بود که سازوکار طبیعی شست‌وشوی هوا و تهویه افقی را مختل کرد.

در نتیجه هم‌افزایی عوامل زیر، ذرات معلق برای مدت طولانی در استان ماندگار می‌شوند:

1. پدیده هیز (Haze): رطوبت بالای ناشی از دریای خزر باعث می‌شود ذرات ریز معلق با جذب رطوبت بزرگ‌تر شده و پدیده «هیز» (تاری ناشی از آلودگی هوا) برجسته‌تر شود. این پدیده باعث می‌شود آسمان و افق دید در مازندران به‌صورت «کدر و مه‌مانند» دیده شود، در حالی که مه واقعی تشکیل نشده است.
2. محدودیت‌های توپوگرافی: محصور بودن جلگه مازندران بین دریا و ارتفاعات البرز، ظرفیت تهویه طبیعی را محدود کرده و موجب انباشت آلاینده‌ها در ترازهای زیرین جو می‌شود.
3. وارونگی دما: وقوع مکرر وارونگی دما با ایجاد یک لایه گرم در ارتفاع، مانع صعود هوای آلوده و خروج ذرات از سطح زمین می‌شود.

راهبرد دوگانه برای مدیریت بحران دائمی

جمع‌بندی تحلیل مشترک هواشناسی و حفاظت محیط زیست نشان می‌دهد که آلودگی هوا در مازندران به یک «مساله تقریباً دائمی» تبدیل شده است و مدیریت آن نیازمند یک رویکرد دوگانه است:

راهبردهای پیشنهادی:

• کنترل و کاهش انتشار: تمرکز بر کنترل و کاهش آلاینده‌ها از منابع مختلف (صنعتی، ترافیکی و خانگی).
• پایش و مدیریت جوّی: پایش دقیق شرایط جوّی و افزایش ظرفیت مدیریت دوره‌های پایداری جوی.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران تاکید کرد که نخستین گام عملیاتی برای مقابله با این بحران، راه‌اندازی ایستگاه‌های سنجش کیفیت هوا در شهرهای بزرگ استان است و شهرداری‌ها باید در این زمینه همکاری کنند تا با تعیین سهم دستگاه‌های مرتبط، هم‌افزایی لازم برای کاهش آلاینده‌ها ایجاد شود.