اردکانیان: ریشه بحران آب ایران در بخشی‌نگری و فقدان آمایش سرزمین است

جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با کاهش شدید منابع آبی، برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی و تبعات تغییرات اقلیمی، در آستانه یک بحران بی‌سابقه قرار گرفته است؛ وضعیتی که امنیت غذایی، محیط زیست و توسعه پایدار کشور را به طور جدی تهدید می‌کند و ضرورت اصلاحات ساختاری و مدیریت جامع را بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌سازد.

رضا اردکانیان، وزیر نیرو دولت دوازدهم، در نشستی که اخیراً در دانشگاه شریف برگزار شد، تأکید کرد که با وجود تمام دشواری‌ها، «راه‌حل‌های مؤثر و قابل‌اتکا به شرط‎ها و شروط‎ها، همچنان وجود دارد». او معتقد است اگرچه ایران در بسیاری حوزه‌ها به منابع تجدیدناپذیر تکیه دارد، اما سرمایه انسانی توانمند مهم‌ترین ثروت تجدیدپذیر کشور است؛ ظرفیتی که می‌تواند مسیر اصلاح را در مدیریت آب و حتی سایر عرصه‌های حکمرانی باز کند.

ریشه‌های ساختاری بحران آب از دیدگاه وزیر اسبق نیرو

اردکانیان در این نشست، چندین معضل ریشه‌ای را به‌عنوان موانع اصلی در مدیریت منابع آبی کشور برشمرد که عمدتاً به ساختارهای دولتی و سیاست‌گذاری بازمی‌گردد.

فقدان آمایش سرزمین آب‌محور

یکی از ریشه‌ای‌ترین معضلات، فقدان طرح آمایش سرزمین آب‌محور است. به باور وی، یک «توافق نانوشته» سال‌هاست تصمیم‌گیران را از تدوین و اجرای آمایش دور نگه داشته، زیرا تصمیم‌گیری بدون وجود نقشه جامع برای بسیاری از بخش‌ها ساده‌تر بوده است. هزینه‌های این غفلت امروز در قالب بحران‌های محیط‌زیستی و فشار بر حوضه‌های آبریز نمایان شده است.

بخشی‌نگری در ساختار دولت

ساختار بخشی دولت، توان حل مسائل پیچیده و میان‌بخشی مانند آب، انرژی و محیط‌زیست را ندارد. اردکانیان تأکید می‌کند که دولت زمانی شکل می‌گیرد تا بتواند موضوعات درهم‌تنیده را مدیریت کند، اما در ایران «مدیریت با ابزارهای بخشی» رایج است و همین امر حل بحران آب را دشوار کرده است.

کمرنگ شدن نقش مردم و جوامع محلی

در گذشته، مدیریت آب در ایران به‌طور گسترده بر دوش جوامع محلی بود. اما ورود فناوری و تمرکز دولت‌ها این نقش را محدود کرده است. به اعتقاد اردکانیان، احیای مشارکت مردم به‌ویژه در مقیاس‌های محلی می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.

آب؛ کالای اقتصادی و بهره‌وری پایین

یکی دیگر از دلایل شرایط فعلی، «به رسمیت نشناختن آب به‌عنوان کالای اقتصادی» است. عدم قیمت‌گذاری صحیح و یارانه‌های پنهان، موجب:

• بهره‌وری پایین در مصرف
• مصرف بی‌رویه منابع آبی
• تشدید ناترازی منابع و مصارف

شده است.

ضرورت ورود به دوره سوم مدیریت جهانی

اردکانیان با اشاره به سه دوره تحول مدیریت آب در جهان، شامل «مدیریت عرضه»، «مدیریت عرضه و تقاضا» و «مدیریت مصرف»، می‌گوید: ایران باید به‌طور کامل وارد دوره سوم شود؛ دوره‌ای که محور آن افزایش بهره‌وری و کنترل مصرف است. با این حال، او معتقد است برخی دستگاه‌ها هنوز با «رویکرد دوره اول» عمل می‌کنند و همین عدم‌هم‌زمانی سیاست‌گذاری مانع پیشرفت شده است.

چالش‌های ساختاری در وزارت نیرو

تجربه برنامه چهارم توسعه و ورود رسمی مفهوم «مدیریت یکپارچه منابع آب» به سیاست‌گذاری کشور نشان داد که ناتوانی ساختاری در اجرای این رویکرد، علت‌العلل بسیاری از مشکلات امروز است. اردکانیان همچنین توضیح داد که یکی از ضعف‌های تاریخی مدیریت آب، نبود تمرکز کامل در وزارت نیرو است، زیرا از سال ۱۳۴۴ تاکنون «صدای تمام‌وقت برای آب» در دولت وجود نداشته و وزیر نیرو همواره میان دو حوزه آب و برق تقسیم شده است.