تحول بنیادین سیاست پولی: بانک مرکزی خلق نقدینگی را از مسیر بدهی‌ها مهار می‌کند

سیاست‌های پولی سنتی ایران دیگر توان مهار تورم را ندارند؛ رشد ۳۶.۶ درصدی نقدینگی و افزایش ۳۱.۵ درصدی پایه پولی در مردادماه، نیاز به یک دگردیسی بنیادین را آشکار ساخت. در پاسخ به این چالش، بانک مرکزی ضوابط تازه‌ای را با تمرکز بر شفافیت، نظارت لحظه‌ای و مهار رفتارهای ناتراز شبکه بانکی معرفی کرده است. این ضوابط، منشأ اصلی خلق نقدینگی یعنی رشد سپرده‌ها و بدهی‌های بین‌بانکی را هدف گرفته و با انتقال تمرکز از دارایی‌ها به بدهی‌ها، مسیر تورم‌زایی شبکه بانکی را از ریشه مسدود می‌سازد و سیاست پولی کشور را به مدلی ترازنامه‌محور بدل می‌کند.

تغییر پارادایم: از کنترل دارایی‌ها به نظارت بر بدهی‌ها

در رویکرد سنتی، کنترل نقدینگی عمدتاً بر دارایی‌های بانک‌ها محدود بود، که این امر به بانک‌های ناتراز اجازه می‌داد با جابه‌جایی حساب‌ها یا تغییر ساختار اقلام، به خلق نقدینگی پنهان بپردازند. اصلاحیه جدید بانک مرکزی، تمرکز نظارت را به سمت بدهی‌های بانک‌ها معطوف کرده است؛ چرا که در بانکداری مدرن، سپرده‌ها نتیجه خلق اعتبارات هستند، نه منشأ آن.

بر این اساس، کنترل نقدینگی از مسیر دارایی‌ها به نظارت مستقیم بر سه قلم کلیدی در سمت بدهی‌ها منتقل شده است:

• سپرده‌های بخش غیردولتی
• خالص بدهی بانک به بانک مرکزی
• خالص بدهی بانک به سایر موسسات اعتباری (بدهی بین‌بانکی)

این رویکرد ترازنامه‌محور، خلق نقدینگی را پیش‌بینی‌پذیر کرده، بانک‌های ناتراز را سریع‌تر شناسایی می‌کند و انضباط بانکی را جایگزین رقابت مخرب بر سر جذب سپرده می‌سازد. مطابق ماده (۳) قانون بانک مرکزی و ماده (۷) قانون برنامه هفتم، بانک‌ها موظف به پایش و مدیریت تغییرات خالص بدهی خود در حدود مجاز هستند.

سامانه «سین»: زیرساخت نظارت هوشمند و لحظه‌ای

سامانه یکپارچه نظارت «سین» (سامانه یکپارچه نظارت) به عنوان نقطه عطفی در تحول نظام بانکی ایران، با استفاده از ابزارهای فناورانه و قانونی، مسیر خلق نقدینگی را از لحظه شکل‌گیری تا ورود به شبکه سپرده، رصد و مدیریت می‌کند. این سامانه امکان نظارت شفاف، قابل اندازه‌گیری و بانک‌به‌بانک را فراهم می‌آورد و کاهش تورم را از مسیر تغییرات اقلام ترازنامه‌ای بانک‌ها دنبال می‌کند.

کارکردها و قابلیت‌های کلیدی سامانه سین

«سین» با بیش از ۲۰ ماژول کارکردی، در شش حوزه اصلی نظارت و تنظیم‌گری فعالیت می‌کند:

• تحلیل سودآوری و هزینه سرمایه
• مدیریت ریسک
• ثبات و سلامت بانکی
• ابزارهای هوشمند
• ارزیابی اشخاص تحت نظارت
• داشبوردهای مقرراتی (پایبندی به ضوابط احتیاطی و کنترل رشد دارایی‌ها)

این سامانه با تحلیل لحظه‌ای ترازنامه و سیستم هشدار سریع، منشأ خلق نقدینگی و ناترازی‌ها را هدف گرفته و از تبدیل مشکلات به بحران جلوگیری می‌کند. همچنین، سامانه مکمل «روابط اشخاص» جریان‌های مشکوک مالکیتی و تضاد منافع را شناسایی کرده و زمینه کنترل دقیق‌تر خلق نقدینگی را فراهم می‌آورد.

پیمایش خلق نقدینگی: مدل جدید فهم ریشه‌های ترازنامه‌ای

سیاست جدید بانک مرکزی بر مدل پیمایش خلق نقدینگی استوار است که تعامل میان منابع خلق نقدینگی (سمت راست ترازنامه) و اقلام تجلی یافته نقدینگی (سمت چپ ترازنامه) را نشان می‌دهد. در این مدل، منشأ خلق نقدینگی در سمت دارایی‌ها نهفته و تجلی آن در سمت بدهی‌ها دیده می‌شود.

اقلام کلیدی در مدل پیمایش

منابع خلق نقدینگی (سمت راست):

• خالص دارایی‌های خارجی
• خالص بدهی دولت
• تسهیلات بخش غیردولتی
• حساب‌های داخلی و جریان نقدی صندوق

تجلی نقدینگی (سمت چپ - بدهی‌ها):

این اقلام شامل سپرده‌های دیداری و مدت‌دار، چک‌های فروخته‌شده، پیش‌دریافت‌ها، ودایع صندوق‌ها و ضمانت‌نامه‌ها هستند. همچنین، خالص بدهی بانک به بانک مرکزی (شامل خطوط اعتباری، اضافه‌برداشت‌ها و سپرده قانونی) و خالص بدهی به سایر موسسات اعتباری، میزان نقدینگی خلق‌شده و جریان بین‌بانکی را مشخص می‌کنند.

هدایت اعتبارات به سمت تولید و معیارهای ارزیابی جدید

ضوابط جدید نه تنها بدهی‌ها را محدود می‌کند، بلکه نظام ارزیابی عملکرد بانک‌ها را نیز متحول ساخته است. این ارزیابی بر سه محور اصلی استوار است تا رشد کمی جای خود را به رشد کیفی و مولد اقتصاد بدهد:

1. سلامت بانکی: شامل کفایت سرمایه، کیفیت دارایی‌ها و تسهیلات غیرجاری.
2. هدایت اعتبارات به سمت تولید: شامل سهم تامین مالی زنجیره تولید، کاهش تمرکز اعتباری و ریسک تسهیلات کلان.
3. تعامل با بانک مرکزی: شامل رعایت حدود مقداری، کیفیت گزارشگری و هماهنگی با سیاست‌های کلان.

اصلاحیه جدید همچنین دامنه اقدامات تنبیهی و انضباطی را متناسب با میزان تخطی بازنگری کرده تا رشد بی‌ضابطه سپرده‌ها و رقابت ناسالم با هزینه‌های سنگین مواجه شود و انضباط مالی و مدیریتی به‌طور موثر برقرار گردد.

نتیجه‌گیری: مهار تورم از ریشه و تقویت ثبات مالی

ترکیب نظارت هوشمند از طریق سامانه «سین»، کنترل مقداری بدهی‌ها و اصلاحات ساختاری، آغازگر پارادایم جدیدی است که خلق نقدینگی افسارگسیخته را مهار کرده و ثبات مالی را تقویت می‌کند. این چارچوب، با هدایت رشد نقدینگی به مسیر هدفمند، شبکه بانکی را هم‌راستا با اهداف اقتصاد کلان می‌سازد و به اقتصاد قابلیت پیش‌بینی و مدیریت بهتری می‌بخشد.