گره‌های سیاست ارزی و زیرساختی مانع اصلی توسعه تجارت ایران با همسایگان شمالی

فرصت‌های تاریخی و چالش‌های تجارت با همسایگان شمالی

استان‌های شمالی ایران، خصوصاً گیلان، به صورت سنتی نقش پل تجاری میان ایران و روسیه را ایفا کرده‌اند. سابقه ارتباط تجاری گیلانی‌ها با روس‌ها به بیش از یک قرن پیش باز می‌گردد. پس از جنگ روسیه و اوکراین، با توجه به نیاز مسکو به یافتن مسیرهای جایگزین برای تامین واردات غذایی، این مزیت سنتی به یک فرصت استثنایی برای ایران، به ویژه با توجه به ظرفیت بالای کشاورزی منطقه شمال، تبدیل شد.

با این حال، با وجود شتاب در رشد و تنوع کالاها، تجارت با این کشورها همچنان تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از ناهماهنگی‌های اقتصادی و محدودیت‌های زیرساختی داخلی قرار دارد. فاصله میان ظرفیت بالقوه و دستاورد واقعی کاملاً محسوس است. آمار رسمی گمرک ایران نشان می‌دهد که تجارت با همسایگان شمالی، با وجود رشد در سال گذشته، سهمی محدود از کل تجارت خارجی کشور را به خود اختصاص داده است. برای نمونه، تبادلات تجاری با روسیه در سال ۱۴۰۳ که بیشترین سهم را در میان همسایگان شمالی دارد، به شرح زیر بوده است:

سه مانع اصلی در مسیر توسعه صادرات

مسیر توسعه تجارت ایران با همسایگان شمالی، علیرغم ارزیابی‌های مثبت کلی، تحت‌تأثیر سه عامل عمده قرار گرفته که باعث کاهش ارزش افزوده صادراتی و افزایش هزینه‌های فعالیت تجار شده است:

• سیاست‌های ارزی متغیر: به‌ویژه چندنرخی بودن ارز که صرفه اقتصادی صادرات را از بین برده است.
• مشکلات مرزی: شامل صف‌های طولانی کامیون‌ها و توقف محموله‌های فسادپذیر.
• ناکارآمدی در فرآیندهای نظارتی و زیرساختی: از جمله نبود آزمایشگاه‌های مجهز در گمرکات.

اهمیت کریدور شمال-جنوب و پل ارس

همزمان، کریدور شمال–جنوب که سال‌ها نیمه‌فعال مانده بود، اکنون بیش از پیش مورد توجه است. کارشناسان معتقدند بهره‌برداری کامل از این مسیر، زمان حمل کالا میان خلیج فارس و روسیه را نصف کرده و هزینه‌ها را به شکل معناداری کاهش می‌دهد. همچنین، افتتاح پل ارس بین ایران و ارمنستان نیز می‌تواند مسیر صادرات کالاهای ایرانی به بازارهای جهانی را تسهیل کند. این تحولات نشان می‌دهند که در صورت رفع گره‌های داخلی، تجارت با شمال می‌تواند به یک برگ برنده حیاتی برای صادرات کشور تبدیل شود.

فشار ارز چندنرخی و خودتحریمی تجاری

فعالان بخش خصوصی معتقدند که تجارت با کشورهای شمالی زیر فشار ناهماهنگی میان نهادهای سیاستگذاری قرار دارد. قاسم رضاییان، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی گیلان، تأکید می‌کند که ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های کشور برای توسعه تجارت قابل اتکا است، اما مسئله چندنرخی ارز منجر به خودتحریمی تجارت شده است و فشار مستقیم آن بر دوش صادرکنندگان قرار دارد.

تولیدکننده با هزینه دلار آزاد کار می‌کند، اما هنگام بازگشت ارز، محاسبه با نرخ‌های پایین‌تر از ۷۲ هزار تومان انجام می‌شود. این شکاف اقتصادی، سود واقعی صادرکننده را عملاً خنثی می‌کند. در شرایطی که صادرکننده ایرانی دلار را بیش از ۱۱۰ هزار تومان تأمین می‌کند اما باید آن را با نرخ ۷۰ هزار تومان بازگرداند، تجارت بین‌المللی با مانع روبه‌رو می‌شود.

این اختلاف نرخ باعث شده بسیاری از فعالان تجاری با زیان مواجه شوند و انگیزه خود را برای ادامه فعالیت از دست دهند. همچنین، این وضعیت میدان را به «کارت‌های اجاره‌ای» واگذار کرده که اکنون به معضلی جدی در مرزها تبدیل شده و توقف محموله‌های فسادپذیر را در پی داشته است.

ضعف زیرساختی و تعلل در فرآیندهای گمرکی

یکی دیگر از موانع کلیدی، ضعف زیرساختی داخلی است. در گمرکات انزلی و آستارا، کامیون‌هایی که محصولات تازه را حمل می‌کنند، در صف‌های طولانی معطل می‌مانند. این در حالی است که در منطقه آزاد انزلی حتی یک کارگاه مناسب استانداردسازی یا بسته‌بندی وجود ندارد.

نبود آزمایشگاه مجهز در مرز آستارا

نمونه‌ای از ناکارآمدی فرآیندی، نبود یک آزمایشگاه معتبر و مجهز در مرز آستارا است. نایب‌رئیس اتاق بازرگانی گیلان توضیح می‌دهد: «محصول صادرشده، هنگام ورود به گمرک آستارا مجدداً باید برای آزمایش به انزلی بازگردد؛ چرخه‌ای غیرمنطقی که یک هفته زمان از صادرکننده تلف می‌کند، تنها به این دلیل که زیرساخت آزمایشگاهی مناسب در مرز فراهم نشده است.»

علاوه بر این، ضعف در شبکه حمل‌ونقل و فرسودگی مسیرهای جاده‌ای شمال نیز فشار دیگری بر تجار و رانندگان وارد می‌کند. این در حالی است که استان‌های گیلان و مازندران به عنوان قطب کشاورزی کشور، سهم عمده‌ای از تولید چای (۹۲ تا ۹۳ درصد)، برنج و کیوی صادراتی را بر عهده دارند و تقویت زیرساخت‌های صادراتی برای حفظ این ظرفیت حیاتی است.

راهکار برون‌رفت: اصلاح سیاستگذاری

تجارت ایران با همسایگان شمالی در وضعیتی دوگانه، میان رونق تقاضای بازارهای هدف و شکاف عمیق سیاستگذاری داخلی گرفتار است. تراز تجاری ایران با این کشورها هنوز مثبت نیست و رشد محدود صادرات بدون اصلاح زیرساختی و سیاستی ادامه نخواهد یافت. فعالان بخش خصوصی معتقدند که سیاستگذاران می‌توانند با تک‌نرخی‌سازی ارز، حذف بخشنامه‌های موازی، تجهیز گمرکات به آزمایشگاه‌های معتبر و تکمیل پروژه‌های لجستیکی شمال، نقش‌آفرینی ایران در تجارت منطقه را پررنگ‌تر سازند. آنچه امروز در مرزهای شمالی مشاهده می‌شود، نه کمبود ظرفیت، بلکه ناترازی در سیاستگذاری است.