«اوزمپیک» و «مونجارو»؛ آیا داروهای ضد چاقی می‌توانند اعتیاد را درمان کنند؟

کشفی غیرمنتظره: از کاهش وزن تا ترک اعتیاد

ماجرا از یک ایمیل آغاز شد. در ماه آوریل گذشته، سو گریگسون، عصب‌شناس، ایمیلی از مردی دریافت کرد که شرح مبارزه چندین ساله خود برای ترک اعتیاد به مواد افیونی را داده بود. این مرد پس از آشنایی با تحقیقات گریگسون مبنی بر کاهش اعتیاد موش‌ها به داروهایی مانند هروئین و فنتانیل با استفاده از داروهای ضد چاقی، تصمیم گرفت با مصرف سِماگلوتاید (اوزمپیک) دوباره تلاش کند.

گریگسون که در دانشکده پزشکی دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا فعالیت دارد، می‌گوید: «آن زمان بود که او به من نوشت که برای اولین بار در زندگی بزرگسالی خود، از دارو و الکل رها شده است.»

این گونه داستان‌ها در سال‌های اخیر به سرعت در فروم‌های اینترنتی و کلینیک‌های کاهش وزن منتشر شده‌اند؛ افرادی که با مصرف داروهای دیابت و کاهش وزن مانند سِماگلوتاید و مونجارو (Mounjaro)، ناگهان توانسته‌اند اعتیادهای طولانی‌مدت به سیگار، الکل و سایر مواد را ترک کنند. اکنون، داده‌های بالینی در حال تأیید این گزارش‌ها هستند.

شواهد بالینی و مکانیسم عمل داروها

آزمایش‌های تصادفی اولیه

اوایل سال جاری، گروهی به رهبری کریستین هندرشات، روان‌شناس دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، با انجام یک آزمایش تصادفی، نشان دادند که تزریق هفتگی سِماگلوتاید به طور قابل توجهی مصرف الکل را کاهش می‌دهد. این یافته یک شاهد کلیدی است که نشان می‌دهد داروهای GLP-1 می‌توانند رفتار اعتیادآور در افراد دارای اختلال مصرف مواد را تغییر دهند. در حال حاضر، بیش از ده‌ها مطالعه بالینی تصادفی در سراسر جهان در حال بررسی اثر این داروها بر اعتیاد هستند و انتظار می‌رود نتایج برخی از آن‌ها در ماه‌های آتی منتشر شود.

تأثیر بر مدارهای پاداش مغز

عصب‌شناسان در حال بررسی این موضوع هستند که چگونه داروهای کاهش وزن، اعتیاد را مهار می‌کنند. این داروها با تأثیر بر گیرنده‌های هورمونی در مناطق کلیدی مغز که کنترل‌کننده هوس، پاداش و انگیزه هستند، عمل می‌کنند. درمان‌های GLP-1 از طریق همان مسیرهای مغزی که سیگنال‌های گرسنگی و پرخوری را کاهش می‌دهند، به کاهش تمایل به:

• الکل
• مواد افیونی
• نیکوتین
• کوکائین

کمک می‌کنند. این داروها در لوزالمعده و روده نیز بر گیرنده‌های هورمونی اثر می‌گذارند تا به تنظیم قند خون و سیگنال سیری کمک کنند.

سیر تحول تحقیقات و نتایج آزمایشگاهی

سال‌ها طول کشید تا هیجان کنونی پیرامون داروهای GLP-1 در درمان اعتیاد شکل بگیرد. در اوایل دهه ۲۰۱۰، الیزابت جرلاگ هلم، زیست‌شناس اعتیاد، شروع به بررسی این موضوع کرد که آیا این داروها می‌توانند سایر هوس‌ها را نیز کاهش دهند. یافته‌های او نشان داد که این داروها می‌توانند هوس را در موش‌های معتاد به الکل، نیکوتین و محرک‌هایی مانند آمفتامین و کوکائین کاهش دهند و رفتارهای مشابه برگشت به اعتیاد (relapse) را کم کنند.

با وجود این یافته‌ها، محققان اعتیاد و شرکت‌های دارویی در ابتدا توجهی نشان ندادند. تا اینکه در سال ۲۰۱۵، لورنزو لگیو، پزشک-دانشمند، با جرلاگ هلم همکاری کرد تا نخستین شواهد ارتباط هورمون GLP-1 و وابستگی به الکل در انسان‌ها را کشف کنند. آزمایشگاه لگیو با استفاده از بافت مغزی انسان پس از مرگ، نشان داد که افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل، سطوح بالاتری از گیرنده‌های GLP-1 را در مناطق مرتبط با پاداش مغز دارند.

نتایج امیدبخش نسل اول داروها

در آزمایشاتی که شامل ۲۰ نفر با اختلال مصرف مواد افیونی بود، درمان با لیراگلوتاید (یک داروی GLP-1 نسل اول) توانست هوس مواد افیونی را حدود ۴۰ درصد کاهش دهد. همچنین، بررسی‌های fMRI نشان داد که فعالیت مناطق مرتبط با پاداش مغز در هنگام مشاهده تصاویر نوشیدنی‌های الکلی کاهش یافته است.

داروهای نسل دوم مانند سِماگلوتاید و تیرزپاتاید، که قوی‌تر هستند و طول عمر بیشتری در بدن دارند، ممکن است تأثیرات به مراتب بیشتری بر رفتار افراد با اختلال مصرف مواد داشته باشند.

چالش‌ها و چشم‌انداز قانونی

محققان هشدار می‌دهند که تحقیقات هنوز در مراحل اولیه است و تا تایید قانونی این داروها برای درمان اعتیاد فاصله زیادی وجود دارد. الیزابت جرلاگ هلم می‌گوید: «در چند دهه اخیر هیچ دسته دارویی جدیدی برای درمان اعتیاد توسط مراجع تصویب نشده است. اگر داروهای GLP-1 در آزمایش‌های بزرگتر مؤثر باشند، این یک تحول خواهد بود.»

نیاز به شواهد قطعی

برای تأیید، نیاز به شواهد روشن و تکرارپذیر از آزمایش‌های تصادفی بزرگ وجود دارد. صرف کاهش هوس یا تغییر فعالیت مغز کافی نیست. همچنین باید اطمینان حاصل شود که تأثیر داروها بر وزن و اشتها، درمان اعتیاد را پیچیده نکند، به ویژه که افراد مصرف‌کننده مواد اغلب رژیم‌های غذایی نامنظمی دارند.

ورود شرکت‌های دارویی

شرکت‌های بزرگ دارویی نیز با مشاهده این پتانسیل، وارد این حوزه شده‌اند و در حال آزمایش سِماگلوتاید برای کاهش آسیب کبدی و مصرف الکل هستند. با این حال، محققان تأکید دارند که با وجود ادامه داستان‌های موفقیت در شبکه‌های اجتماعی، ممکن است تغییر عادت‌ها در برخی افراد به دلیل کاهش وزن باشد و نه لزوماً تأثیر مستقیم دارو بر اعتیاد.