پرتره «سیسی» اتریش پس از فیلم «فرانکنشتاین» دل‌تورو دوباره وایرال شد

آمیزه‌ای از زیبایی و درد: زندگی سیسی

امپرس الیزابت اتریش (۱۸۳۷ تا ۱۸۹۸)، که بیشتر با نام شاهزاده «سیسی» شناخته می‌شود، تنها در ۱۶ سالگی با ازدواج با پسرعمویش، امپراتور فرانتس یوزف، به یکی از محبوب‌ترین چهره‌های امپراتوری هابسبورگ تبدیل شد. زندگی او آمیزه‌ای از امتیازهای اشرافی و دردهای عمیق بود.

بسیاری سیسی را زیباترین زن جهان می‌دانستند؛ زنی با گیسوان بلند و پرپشت به رنگ شاه‌بلوطی که تا روی پاهایش می‌رسید و روزانه ساعت‌ها صرف رسیدگی به آن‌ها می‌کرد. نزدیک به دو قرن پس از تولد او، جهان همچنان شیفتهٔ سرگذشت اوست؛ سرگذشتی که پیش‌تر در فیلم رمانتیک «سیسی» (۱۹۵۵) و سریال اخیر نتفلکس با عنوان «امپرس» دوباره زنده شده است.

سیسی با وجود جایگاه سلطنتی‌اش، روحی آزاد داشت و اسب‌سواری را به تشریفات خفه‌کنندهٔ دربار هابسبورگ ترجیح می‌داد. زیبایی او به مهم‌ترین ابزار قدرت او تبدیل شد و پرتره‌ها، چاپ‌ها و عکس‌هایش او را به ستاره‌ای بین‌المللی بدل کردند.

رستاخیز یک شاهکار هنری در عصر جدید

دو پرترهٔ معروف سیسی توسط نقاش و لیتوگراف آلمانی، فرانتس زاویر وینترهالتر، خلق شد:

• پرتره رسمی: سیسی را با جامه‌ای سفید و تجملی با حاشیه‌های طلایی نشان می‌دهد.
• پرتره غیررسمی: او را از پشت، با ردایی سفید و گیسوان فرخورده‌ای که روی کمرش ریخته به تصویر می‌کشد.

در هفته‌های اخیر، این پرترهٔ غیررسمی وینترهالتر به دلیل شباهت چشمگیر آن با صحنه‌ای از فیلم «فرانکنشتاین» دل‌تورو دوباره مشهور شده است. در این فیلم، میا گاث در نقش الیزابت، با موهای بسیار بلند و آزادِ مایل به قرمز و لباسی سفید ظاهر می‌شود.

راشل گیبسون، تاریخ‌دان بریتانیایی، می‌گوید: «تضاد رنگ موها با لباس سفید و بلندی اغراق‌شدهٔ گیسوان دقیقاً همان چیزهایی بود که نقاشی را به یادم آورد. آن‌قدر واضح بود که فیلم را نگه داشتم تا تصویر را با هم مقایسه کنم.»

سیلِ مقایسه‌های کنار‌هم در شبکه‌های اجتماعی باعث شد پرترهٔ وینترهالتر در سال ۲۰۲۵ نیز یک بار دیگر «وایرال» شود و موج تازه‌ای از علاقه به زندگی سیسی و فرهنگ موی زنان در اروپا‌ی ویکتوریایی شکل بگیرد.

وسواس گیسوان: بهای شهرت

شهرت امپرس سیسی به گیسوانش برای او بهای سنگینی داشت. او خود در یادداشت‌هایش نوشته است: «من بردهٔ موهایم هستم.»

در حالی که پرتره‌های وینترهالتر شکوه موهایش را جاودانه کردند، هیچ تصویری نشانی از عذابی که برای حفظ آن‌ها تحمل می‌کرد نشان نمی‌دهد. مراسم پرزحمت مراقبت از موهای سیسی شامل جزئیات زیر بود:

• او هر روز ساعت‌ها وقت صرف می‌کرد تا دایه‌اش، فنی آنگرر، موهایش را شانه و بافته کند.
• آنگرر پس از پایان کار، تک‌تک موهایی را که روی زمین، لباس یا برس ریخته بود جمع و شمارش می‌کرد و اگر تعدادشان زیاد بود، امپرس سخت ناراحت می‌شد.
• هر سه هفته یک‌بار، موهای سیسی با ترکیبی از تخم‌مرغ و کنیاک شسته می‌شد و سپس با محلولی ضدعفونی‌کننده آبکشی می‌گردید.
• جایگاه آنگرر به‌عنوان آرایشگر رسمی چنان مهم بود که سیسی در صورت غیبت او، برنامه‌های عمومی خود را لغو می‌کرد.

سنگینی و بلندای موها اغلب باعث سردردهای شدید سیسی می‌شد. همچنین، زیبایی و جوانی برای او وسواس‌آمیز بود؛ او رژیم‌های سخت می‌گرفت و نخستین فرد درباری بود که روزانه ورزش می‌کرد و حتی یک ژیمنازیوم کوچک در اتاق‌هایش ساخت؛ کاری غیرمعمول برای یک زن در قرن نوزدهم.

گیبسون در این باره می‌گوید: «داشتن موهای سالم و بسیار بلند نشانهٔ شأن اجتماعی، زنانگی و حتی شایستگی اخلاقی بود. مراقبت از آن زمان و ثروت می‌خواست؛ بنابراین نشان می‌داد زن در چه جایگاهی زندگی می‌کند.»

شکوه خصوصی: پرتره‌ای که نباید عمومی می‌شد

پرترهٔ معروف وینترهالتر از سیسی با موهای باز هرگز برای نمایش عمومی نقاشی نشده بود. این تابلو برای امپراتور فرانتس یوزف سفارش داده شد و فقط در فضای خصوصی دیده می‌شد. این موضوع ریشه در آداب و رسوم دوره ویکتوریا داشت.

دلایل خصوصی بودن این پرتره از نگاه تاریخ‌دانان:

• بار معنایی جنسی: موهای باز در آن زمان بار معنایی جنسی داشت و برای زنان بالغ مناسب نبود.
• نشانه بی‌بندوباری: در جامعهٔ ویکتوریایی، ظاهر شدن زنان پس از بلوغ با موهای باز در انظار، نشانهٔ بی‌بندوباری، بیماری یا ناپایداری روانی تلقی می‌شد.

با این حال، گیسوان بلند و آراستهٔ سیسی نوعی «تاج طبیعی» برای او محسوب می‌شد؛ نشانه‌ای از زن‌بودنِ کامل، برتری طبقاتی و زیبایی بی‌عیب. پرترهٔ رسمی‌تر وینترهالتر با بافت‌های پیچیده و ستاره‌های نقره‌ای، پیام شکوه را در چارچوب آداب و رسوم پذیرفته‌شدهٔ زمان منتقل می‌کرد.

فرانتس زاویر وینترهالتر: استاد بی‌بدیل پرتره‌نگاری اشراف

اگر سیسی ستارهٔ سلطنتی قرن نوزدهم بود، وینترهالتر بی‌شک ستارهٔ هنر پرتره‌نگاری همان دوران بود. او که از خانواده‌ای فقیر برخاسته بود، به مشهورترین نقاش اشراف اروپا تبدیل شد. مشهورترین اثر او «امپرس اوژنی و ندیمه‌هایش» است.

وینترهالتر در دههٔ ۱۸۶۰ به پختگی کامل هنری رسیده بود. او حتی بدون طراحی اولیه، مستقیم روی بوم نقاشی می‌کرد و لباس و حالت نشستن سوژه‌ها را هم خود انتخاب می‌کرد. همین نبوغ در پرتره‌های او از سیسی به اوج می‌رسد؛ تصاویری که آرزوی ملکه برای زیبایی جاودانه را تجسم بخشیدند و او را در تاریخ ماندگار کردند.