برنامه «مانا» بهزیستی؛ ۴۰ هزار نوجوان در مسیر تاب‌آوری اجتماعی و حل مسئله

مانا چیست؟ رویکردی مبتنی بر مشارکت اجتماعی

برنامه «مانا» که بر اصل مشارکت اجتماعی بنا شده است، با هدف تقویت دانش و آگاهی نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال طراحی شده است. وجه تمایز این آموزش‌ها، تمرکز بر شیوه‌های کار گروهی و طرح ایده جمعی است. نوجوانان پس از گذراندن دوره‌های آموزشی، اقدام به طرح‌نویسی می‌کنند؛ به این صورت که مشکلی را در محیط مدرسه یا محله شناسایی کرده و برای رفع آن، پروژه تعریف کرده و از نهادهایی نظیر شهرداری حمایت می‌طلبند.

اهداف کلیدی برنامه

مشارکت اجتماعی در این سن، به دلیل تأثیر همسالان، زمینه را برای ارتقاء آگاهی و ارائه راه‌حل‌های خلاقانه فراهم می‌سازد. اهداف اصلی این برنامه شامل موارد زیر است:

• پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی از طریق همیاری.
• افزایش مهارت‌های زندگی ضروری مانند حل مسئله و تصمیم‌گیری.
• ایجاد شبکه‌های مشارکتی میان نوجوانان، والدین و نهادها.
• تبدیل عوامل خطرساز محیطی به عوامل محافظت‌کننده (تاب‌آوری اجتماعی).

سازوکار اجرایی: انتخاب و آموزش

برنامه مانا در دو قالب اصلی اجرا می‌شود: محله‌محوری و مدرسه‌محوری. سال گذشته این برنامه در ۴۹۷ مدرسه در استان‌های مختلف به اجرا درآمد.

نحوه انتخاب نوجوانان (۱۳ تا ۱۸ سال)

گروه هدف برنامه مانا، کلیه نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال هستند. انتخاب آن‌ها از طریق فراخوان‌های مراکز طرف قرارداد بهزیستی، شامل مراکز مثبت زندگی و همیاران سلامت روان (تشکل‌های مردمی و داوطلبان محلی)، صورت می‌گیرد.

ساختار آموزشی و سرفصل‌ها

نوجوانان شناسایی‌شده در ۱۳ جلسه آموزشی مشخص شرکت می‌کنند. هدف اصلی این جلسات، افزایش شناخت نوجوانان نسبت به مسائل و آسیب‌های اجتماعی محیط اطراف و تقویت مهارت‌های کار گروهی است. سرفصل‌های آموزشی عبارتند از:

• اصول مشارکت اجتماعی و خودباوری
• افزایش اعتماد به نفس و مسئولیت‌پذیری
• مهارت‌های تصمیم‌گیری و حل مسئله
• پروژه‌نویسی و حمایت‌طلبی

در این جلسات، نوجوانان به طور عملی شیوه‌های «گروهی فکر کردن» و «گروهی کار کردن» را می‌آموزند.

دستاوردها و نتایج ملموس

برنامه مانا توانسته است سالانه جمعیت قابل توجهی از نوجوانان را تحت پوشش قرار دهد. در سال گذشته (سال ۱۴۰۳)، حدود ۳۶ هزار و ۸۰۰ نفر از نوجوانان کشور از این برنامه بهره‌مند شدند و به طور میانگین، سالانه حدود ۴۰ هزار نوجوان وارد برنامه مانا می‌شوند.

تغییر محیط با پروژه‌های محلی

نوجوانان شرکت‌کننده موظفند یک نیاز یا اولویت محیط اطراف خود را شناسایی کرده و برای آن یک پروژه ارائه دهند. این پروژه‌های کوچک محلی می‌تواند شامل تغییر چهره یک پیاده‌روی پر از زباله، ایجاد یک پارک محلی کوچک با کاشت درخت یا ساماندهی محل تجمع افراد دارای اعتیاد باشد. نوجوانان با حمایت‌یابی از نهادها و تشکل‌های مردمی قادر به انجام این تغییرات هستند. این فرآیند، نه تنها محیط را بهبود می‌بخشد، بلکه موجب توسعه و تقویت روابط مشارکتی در محلات می‌شود.

تداوم و پایداری برنامه

برای تداوم، پایداری و استقلال برنامه مانا، رایزنی‌ها برای ایجاد «فدراسیون پرورش توانمندی‌های نوجوانان» در حال انجام است. هدف این فدراسیون، تبدیل مانا از یک طرح مقطعی به یک نهاد اجتماعی پایدار است که می‌تواند شبکه‌سازی نوجوانان، تبادل تجربه‌ها و جذب حمایت‌های غیردولتی را تسهیل کند و برنامه را از وابستگی کامل به اعتبارات دولتی خارج سازد.

چالش‌ها و موانع پیش‌رو

اجرای برنامه مانا با وجود دستاوردهای مهم، با چالش‌هایی نیز همراه است. یکی از مهمترین موانع، ریزش نوجوانان در طول جلسات آموزشی است، زیرا آن‌ها تعهد رسمی برای حضور ندارند. همچنین، پوشش بیشتر نوجوانان به تأمین بودجه و اعتبار کافی بستگی دارد.

همکاری آموزش و پرورش و چالش بودجه

در گذشته، همکاری با آموزش و پرورش در طرح مشابهی به نام «ماد» خوب پیش نرفت و برنامه به محلات منتقل شد. اگرچه اکنون اشتیاق مدارس برای همکاری افزایش یافته، اما معاون بهزیستی بر لزوم تدارک یک تفاهمنامه کشوری برای استفاده حداکثری از ظرفیت آموزشی کشور تأکید کرد.

نکته قابل توجه در اجرای مانا، قیمت تمام‌شده پایین آن است. این برنامه مبتنی بر مشارکت مردم و شبکه تسهیلگران آموزشی است که شامل ۲۵۰۰ نفر تسهیلگر آموزش‌دیده است. سرانه نفر ساعت برای ۳۶ هزار نفر نوجوان، تنها ۳۰ هزار تومان برآورد شده است.

نقش والدین در پشتیبانی

مشارکت والدین، به ویژه در قالب مدرسه‌محوری، تضمین‌کننده اجرای موفق پروژه‌های محلی است. در محلات نیز والدینی که به رشد نوجوانان خود باور دارند، با حمایت‌های مالی و غیرمالی به کمک پروژه‌های آنان می‌آیند. همچنین، برنامه جدیدی برای آموزش پیشگیری از آسیب‌های فضای مجازی (مانند امنیت سایبری، قلدری و اعتیاد دیجیتال) ویژه نوجوانان و والدین آغاز شده است.

در نهایت می‌توان گفت مانا نوعی تمرین دموکراسی اجتماعی در سطح محله است؛ تمرینی که نوجوان را از تماشاگری منفعل به کنشگری مسئول تبدیل می‌کند و توانمندترین سرمایه اجتماعی برای آینده کشور خواهد بود.