ناگفته‌های ساخت برکه نیلوفرهای آبی ژیورنی؛ شاهکار ۱۵ ساله کلود مونه

برکه نیلوفرهای آبی؛ آرام‌بخش‌ترین آثار هنری جهان

نقاشی‌های کلود مونه از باغش در ژیورنی، به‌ویژه تابلوهای مربوط به برکه نیلوفرهای آبی، امروز در شمار آرام‌بخش‌ترین و چشم‌نوازترین آثار هنری جهان قرار می‌گیرند. نسخه‌های بازتولیدشده این آثار در همه جا دیده می‌شوند؛ از دیوار اتاق‌های انتظار پزشکان گرفته تا کوسن‌های فروشگاه‌های سوغاتی.

این استاد امپرسیونیسم نزدیک به ۲۵۰ نقاشی از برکه ژیورنی خلق کرد؛ برکه‌ای محصور در میان بیدهای مجنون پرابهت و کرانه‌ای سرسبز. در بیست سال پایانی عمر مونه، باغ او به تنها سوژه نقاشی‌اش بدل شد؛ جهانی که خلق آن نیازمند پشتکار، مطالعه، هزینه‌های گزاف و حتی مذاکره با کشاورزان خشمگین محلی بود.

ریشه‌های علاقه مونه به باغبانی در قرن نوزدهم

باغبانی در قرن نوزدهم و در میانه عصر صنعتی‌شدن، به‌عنوان یک سرگرمی تازه میان طبقه متوسط اروپا رشد کرد. مردم به دنبال ساخت پناهگاهی سبز دور از دود کارخانه‌ها و صدای ماشین‌آلات بودند. پیشرفت علم گیاه‌شناسی نیز به باغداران مشتاق امکان می‌داد گونه‌های هیبریدی و گیاهان عجیب‌وغریب وارداتی از آمریکای جنوبی و آسیا را در حیاط خانه‌شان بکارند.

مونه نیز یکی از همین شیفتگان بود. او از دوران کودکی با باغبانی آشنا شد؛ تجربه‌ای که بعدها در نقاشی‌هایی چون «بانویی در باغ» (۱۸۶۷) و آثاری از رنوار چون «کلود مونه در حال نقاشی در باغش در آرژانتوی» (۱۸۷۳) بازتاب یافت.

ژیورنی؛ رؤیای ۴۳ سالگی و آغاز پروژه‌ای ۱۵ ساله

مونه که در دوران جوانی بارها نقل‌مکان کرده بود، همیشه آرزوی سکونت در مکانی آرام را داشت. او سرانجام در ۴۳ سالگی به روستای ژیورنی در نرماندی، در فاصله ۸۰ کیلومتری پاریس، رسید. از سال ۱۸۸۳ تا پایان عمرش، نیمی از زندگی خود را در مزرعه بزرگ گِل‌سرخ‌رنگی با نام «لو پرسوار» سپری کرد و خیلی زود تصمیم گرفت ملک را کاملاً خریداری کند. اما آنچه او را مفتون کرد، خانه نبود؛ بلکه باغ بود.

باغی که تمام انرژی و درآمد نقاش را بلعید

در پانزده سال نخست اقامت، مونه تقریباً تمام انرژی‌اش را صرف توسعه باغ کرد؛ به‌گونه‌ای که نقاشی گاه در مرتبه دوم قرار می‌گرفت. درآمد قابل‌توجهی که او به‌عنوان «پدر امپرسیونیسم» به دست آورده بود، تقریباً همگی خرج این پروژه عظیم شد. این هزینه‌ها شامل خرید کتاب‌های تخصصی، اشتراک در مجلات گیاه‌شناسی و استخدام هم‌زمانِ حداکثر هشت باغبان بود.

باغ به دو بخش اصلی تقسیم شده بود:

• باغ فرانسوی-انگلیسی «کلو نورمان»: این بخش که در نزدیکی خانه قرار داشت، از باغ‌های طبیعی‌گرای انگلیسی الهام می‌گرفت. مونه باغ میوه و قطعات سبزیجات را حذف کرد و به‌جایش ردیف‌های پرگل ساخت. او با دقت وسواس‌گونه‌ای گل‌ها را بر اساس تغییر رنگشان در فصل‌های مختلف انتخاب می‌کرد تا باغ در هر زمان جلوه‌ای تازه داشته باشد.
• باغ ژاپنی و برکه نیلوفرها: در آن سوی مسیر خاکی، بخش دوم قرار داشت؛ باغی کاملاً الهام‌گرفته از باغ‌های سنتی ژاپنی یا «نیوا» که برای مراقبه و آرامش طراحی می‌شدند. مونه این بخش را با زنبق‌های ژاپنی، گل صدتومانی و داوودی پر کرد و پلی چوبی با پوشش پیچ‌ویستریا ساخت که یادآور مناظر حکاکی‌های هنرمند ژاپنی، هیروشیگه، بود.

ساخت برکه؛ پروژه‌ای بحث‌برانگیز و پرهزینه

در سال ۱۸۹۳، مونه برای هدایت آب رودخانه کوچک «رو» به داخل زمین و ایجاد برکه، درخواست مجوز کرد. این درخواست با وجود اعتراض کشاورزان محلی پذیرفته شد. آنان نگران بودند که گیاهان وارداتی و عجیب مونه آب را آلوده کند و دام‌هایشان بیمار شوند.

مونه پس از دریافت مجوز، برکه را با نیلوفرهای هیبریدی تازه‌ای پر کرد که با رنگ‌های صورتی و قرمز تند خود شهرت داشتند؛ گونه‌هایی که توسط گیاه‌شناس برجسته، ژوزف بوری لاتور-مارلیا، از پیوند نیلوفرهای سفید نیمکره شمالی با گونه‌های گرمسیری خلیج مکزیک پرورش داده شده بودند.

شیفتگی مونه به این گیاهان تا جایی پیش رفت که او یک سیستم گرمایشی پیشرفته برای نگه‌داشتن آن‌ها نصب کرد. همچنین، وقتی متوجه شد گردوغبار مسیر خاکی کنار باغ کیفیت نیلوفرها را کاهش می‌دهد، هزینه کرد تا کل جاده آسفالت شود. او در سال ۱۹۰۱ دوباره برکه را گسترش داد و گونه‌های گرمسیری بیشتری را وارد باغ کرد. روشن است که خلق چنین باغ بهشتی ارزانی تمام نمی‌شد؛ مونه سالانه بیش از ۴۰ هزار فرانک برای نگهداری آن هزینه می‌کرد.

نمایش عمومی و میراث جهانی برکه

مونه نخستین مجموعه «مناظر آبی» خود را در سال ۱۹۰۹ در گالری دوران-روئل در پاریس به نمایش گذاشت. مشهورترین تابلوهای او از برکه نیلوفرها، مجموعه عظیم «دکوراسیون‌های بزرگ» است که امروزه در سالن ویژه موزه لورانژری نگهداری می‌شود.

مونه ۱۲ سال پایانی عمرش را صرف کار روی این چهار پرده بزرگ کرد؛ کار بزرگی که تا اندکی پیش از مرگش در سال ۱۹۲۶، در سن ۸۶ سالگی، ادامه داشت.

برای مونه، خلق باغ و نقاشی آن دو فعالیت جدا نبودند؛ باغ بخشی از فرآیند هنری او و شاید حتی مهم‌تر از خود نقاشی بود. او در جمله‌ای مشهور گفته بود: «باغ من، زیباترین اثر هنری من است.»