تناقض در سیاست صنعتی؛ بی‌‌‌‌میلی خودروسازان چینی به ماندن در بازار ایران

تناقض در سیاست صنعتی؛ بی‌‌‌‌میلی خودروسازان چینی به ماندن در بازار ایران

در حالی که فرشاد مقیمی، رئیس هیات‌‌‌‌عامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، از امیدواری برای شراکت و توافق‌های جدید با چینی‌ها، به‌ویژه در حوزه خودروهای برقی، سخن می‌گوید، شواهد موجود در بازار و فشارهای بین‌المللی نشان می‌دهد که خودروسازان چینی فعال در ایران، تمایل فزاینده‌ای به کاهش فعالیت و حتی خروج تدریجی از کشور دارند. این شکاف آشکار میان اعلام آمادگی ایران برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و بی‌‌‌‌میلی فزاینده چینی‌ها، اکنون به یکی از تناقض‌‌‌‌برانگیزترین موضوعات سیاست صنعتی کشور تبدیل شده است.

کارنامه یک دهه مونتاژ و عدم انتقال فناوری

بررسی عملکرد شرکت‌های خودروساز چینی در ایران طی بیش از یک دهه‌اخیر نشان می‌دهد که فعالیت آن‌ها بیشتر محدود به مونتاژ و کسب سهم قابل‌‌‌‌توجه از بازار بوده و هیچ‌گونه تعهد بلندمدت یا توسعه فناوری در پی نداشته است. این شرکت‌ها که اغلب از دهه ۹۰ شمسی وارد ایران شدند، با بهره‌گیری از خلأ رقابت، خروج شرکای اروپایی و نبود سیاستگذاری منسجم، جایگاه خود را تثبیت کردند اما حتی یک پروژه واقعی انتقال فناوری ارائه نکرده‌اند.

امروز، در شرایطی که ایران تلاش می‌کند تا بار دیگر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جذب کند و حتی پیشنهاد مشارکت در تولید خودروهای برقی را مطرح ساخته است، چینی‌‌‌‌هایی که سال‌ها بدون نظارت در ایران فعال بودند، تمایلی به ماندن ندارند. دلایل اصلی این عقب‌نشینی عبارتند از:

• فشار تحریم‌های جدید ایالات‌متحده آمریکا
• ریسک‌های بین‌المللی همکاری با ایران
• محدودیت‌های نقل‌وانتقال مالی
• چشم‌‌‌‌انداز مبهم و ناپایدار بازار

سایه تردید بر سند همکاری ۲۵ ساله ایران و چین

همکاری با شرکت‌های فناور چینی، بنا به اظهارات رئیس هیات‌عامل ایدرو، قرار است در چارچوب سند همکاری جامع ۲۵‌ساله ایران و چین شکل بگیرد. این در حالی است که با گذشت بیش از چهار سال‌از امضای این سند راهبردی، تاکنون خبری درباره اجرای هیچ‌یک از بندهای خودرویی آن منتشر نشده است.

سند همکاری‌های خودرویی در سه محور اصلی شکل گرفته بود که شامل وعده‌های بزرگی برای توسعه صنعت خودروی ایران می‌شد، اما عملاً همکاری‌ها به سطح واردات مستقیم خودرو و قطعات برای مونتاژ محدود شده است:

• انتقال فناوری و تولید مشترک: وعده تولید مشترک برای بازارهای منطقه‌ای و جهانی و اشتراک‌‌‌‌گذاری دانش فنی برای پلتفرم‌های نوین.
• طراحی و تولید پلتفرم‌های مشترک: حیاتی‌‌‌‌ترین بخش تفاهم‌نامه برای رفع ضعف کیفیت ناشی از فناوری‌های قدیمی.
• تاسیس شهرک صنعتی تخصصی: ایجاد یک شهرک صنعتی با محوریت انرژی‌های تجدیدپذیر و فناوری‌های سبز.

تهدید مکانیسم ماشه و گزارش بلومبرگ

چشم‌‌‌‌انداز اجرای این وعده‌ها با تهدید‌ جدی بازگشت تحریم‌های سختگیرانه شورای‌امنیت در قالب مکانیسم ماشه مواجه شده است. تحلیلگران هشدار می‌دهند که این تحول سیاسی می‌تواند تمام کانال‌های ارتباطی و مالی مورد استفاده برای واردات و مونتاژ را مسدود کند و نه تنها پروژه‌های بزرگ مانند پلتفرم مشترک را به رویایی دوردست تبدیل سازد، بلکه دوام فعالیت شرکت‌های چینی در بازار فعلی ایران را نیز با ابهام روبه‌رو سازد.

گزارش اخیر بلومبرگ با عنوان «خودروهای چینی در‌برابر مس ایرانی؛ چگونه تحریم‌ها تهاتر را احیا کردند»، حضور شرکت‌های چینی در بازارهایی مانند ایران، روسیه و کوبا را ریسکی بزرگ برشمرده است. این فشار بر ارزش سهام در بورس هنگ‌‌‌‌کنگ، شرکت‌های چینی را مجبور کرده است تا تعهد دهند فعالیت‌هایشان در ایران و کوبا را تا پایان سال ۲۰۲۴ متوقف و حضورشان در روسیه را تا سال ۲۰۲۷ به حداقل برسانند.

استراتژی «تولید در مقصد» چین؛ غیبت ایران در نقشه جهانی

شرکت‌های چینی در سال‌های اخیر، به‌دلیل تعرفه‌های سنگین اتحادیه اروپا و آمریکا بر واردات خودروهای برقی تولید چین، استراتژی «تولید در مقصد» را در پیش گرفته و شبکه‌ای از پایگاه‌های تولیدی و زنجیره تامین را در سراسر جهان ایجاد کرده‌اند. این اقدامات نشان می‌دهد که چین به‌دنبال مهندسی دوباره نقشه تولید جهانی خودروهای برقی (EV) است.

برخی از مهم‌ترین مقاصد سرمایه‌گذاری چین در صنعت EV:

• آسیا (تایلند و اندونزی): BYD در تایلند کارخانه‌ای با ظرفیت ۱۵۰ هزار دستگاه در سال راه‌‌‌‌اندازی کرده و این کشور را به هاب منطقه‌ای EV تبدیل کرده است. در اندونزی، تمرکز بر زنجیره تامین باتری است.
• اروپا (مجارستان و لهستان): سرمایه‌گذاری چند‌میلیارد یورویی CATL در مجارستان برای تبدیل این کشور به قطب بزرگ باتری‌‌‌‌سازی. همچنین همکاری‌های مونتاژ مانند پروژه Stellantis–Leapmotor در لهستان.
• آمریکای لاتین (برزیل و مکزیک): BYD در برزیل قصد دارد از مونتاژ CKD به تولید کامل خودروهای برقی برسد.
• شمال آفریقا (مراکش): مراکش به یکی از مهم‌ترین مقاصد چینی‌‌‌‌ها در شمال آفریقا تبدیل شده است.

چرا ایران مقصد جذابی برای سرمایه‌گذاری چینی‌ها نیست؟

با وجود شبکه گسترده سرمایه‌گذاری‌های مستقیم چین در قاره‌های مختلف، ایران در این نقشه جهانی تقریباً جایگاه قابل‌توجهی پیدا نکرده است. دلایل اصلی عدم تمایل چین برای سرمایه‌گذاری جدی در ایران عبارتند از:

1. بی‌‌‌‌ثباتی مقررات: تغییرات مداوم سیاستگذاری در صنعت خودرو و تجارت خارجی ایران.
2. تحریم‌ها و محدودیت‌های مالی: محدودیت‌های انتقال پول و فناوری که ریسک همکاری با ایران را افزایش می‌دهد.

خودروسازان چینی ترجیح می‌دهند به‌‌‌‌جای سرمایه‌گذاری مستقیم و پرریسک، صرفاً از طریق صادرات قطعات منفصله (CKD) یا فروش محصول وارد بازار ایران شوند تا از تنش با بازارهای بزرگ‌تر مانند اروپا یا آمریکا جلوگیری کنند.