فوران آتشفشان و شوک اقلیمی؛ فرضیه جدید درباره آغاز طاعون سیاه در اروپا

آتشفشان، قحطی، و آغاز فاجعه

فرضیه‌ای جدید و تکان‌دهنده نشان می‌دهد که فوران یک آتشفشان در حدود سال ۱۳۴۵ میلادی، با ایجاد یک شوک اقلیمی گسترده، زنجیره‌ای از وقایع را کلید زد که در نهایت به مرگبارترین همه‌گیری تاریخ اروپا، یعنی طاعون سیاه، منجر شد.

پژوهشگران بر این باورند که شواهد حفظ شده در حلقه‌های درختان و هسته‌های یخی، نشان‌دهنده یک تغییر شدید آب و هوایی در آن دوره است. بر اساس این سناریو، خاکسترها و گازهای منتشر شده از فعالیت آتشفشانی در آن سال‌ها، باعث کاهش شدید و پی‌درپی دما و در نتیجه، از بین رفتن محصولات کشاورزی شدند.

برای جلوگیری از گرسنگی و قحطی، دولت‌شهرهای پرجمعیت ایتالیایی مجبور شدند غلات را از مناطق اطراف دریای سیاه وارد کنند. این اقدام حیاتی برای نجات از گرسنگی، ناخواسته کک‌های حامل باکتری طاعون را نیز به اروپا منتقل کرد و زمینه را برای گسترش بیماری فراهم ساخت.

طوفان تمام‌عیار اقلیم و تجارت

دکتر اولف بونتگن از دانشگاه کمبریج، این ترکیب از شوک اقلیمی، قحطی و تجارت را یک «طوفان تمام‌عیار» می‌نامد. او هشدار می‌دهد که این رویداد تاریخی یادآور این است که چگونه بیماری‌ها می‌توانند در جهانی که گرم‌تر و جهانی‌شده است، ظهور کرده و گسترش یابند. او تأکید می‌کند:

«اگرچه همزمانی عواملی که به طاعون سیاه کمک کردند نادر به نظر می‌رسد، اما احتمال ظهور بیماری‌های مشترک بین انسان و دام (زئونوتیک) تحت تأثیر تغییرات اقلیمی و تبدیل شدن آن‌ها به پاندمی، در یک جهان جهانی‌شده احتمالاً افزایش خواهد یافت. این امر به ویژه با توجه به تجربیات اخیر ما با کووید-۱۹ بسیار مرتبط است.»

جزئیات طاعون سیاه و شواهد جدید

طاعون سیاه که توسط باکتری Yersinia pestis ایجاد می‌شد و از طریق جوندگان وحشی مانند موش‌ها و کک‌ها گسترش می‌یافت، در سال‌های ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ اروپا را درنوردید و تا نیمی از جمعیت قاره را به کام مرگ کشاند. اگرچه منشأ این بیماری آسیای مرکزی و مسیر گسترش آن تجارت بود، اما توالی دقیق وقایعی که آن را به اروپا رساند، همواره محل بحث محققان بوده است.

محققان دانشگاه کمبریج و مؤسسه لایب‌نیتس برای تاریخ و فرهنگ اروپای شرقی (GWZO) با استفاده از شواهد جدید، بخش گمشده این پازل را تکمیل کرده‌اند. یافته‌های آن‌ها که در نشریه «ارتباطات زمین و محیط زیست» منتشر شده است، حاکی از آن است که فعالیت‌های آتشفشانی در حدود سال ۱۳۴۵ به دلیل انتشار خاکستر و گازهایی که مانع رسیدن بخشی از نور خورشید می‌شدند، باعث کاهش شدید دما برای سال‌های متوالی در منطقه مدیترانه شد.

این کاهش دما به نوبه خود باعث از بین رفتن محصولات کشاورزی در سراسر منطقه مدیترانه شد. دولت‌شهرهای ایتالیایی برای جلوگیری از گرسنگی، با تولیدکنندگان غلات در اطراف دریای سیاه وارد معامله شدند و ناخواسته، زمینه را برای استقرار باکتری مرگبار در اروپا فراهم کردند.

پیچیدگی سیستم تأمین غذا

دکتر مارتین باخ، مورخ اقلیم قرون وسطی و اپیدمیولوژی، توضیح می‌دهد که رویدادهای اقلیمی با «سیستم پیچیده امنیت غذایی» در آن زمان برخورد کردند و این امر به یک «طوفان تمام‌عیار» تبدیل شد.

«برای بیش از یک قرن، این دولت‌شهرهای قدرتمند ایتالیایی مسیرهای تجاری طولانی‌مدت را در سراسر مدیترانه و دریای سیاه برقرار کرده بودند و به آن‌ها اجازه می‌داد تا یک سیستم بسیار کارآمد برای جلوگیری از گرسنگی فعال کنند. اما در نهایت، همین سیستم ناخواسته منجر به یک فاجعه بسیار بزرگ‌تر شد.»