«بال‌های آوازخوان» در سینما حقیقت؛ روایت چهار ساله مهاجرت لک‌لک و انسان در کردستان

جرقه اولیه و بازگشت به کردستان

تحقیق و شکل‌گیری ایدهٔ فیلم «بال‌های آوازخوان» از سال ۱۴۰۰ آغاز شد؛ زمانی که کارگردان علاقه‌مند شد دربارهٔ رابطهٔ پرندگان ــ به‌ویژه لک‌لک‌ها ــ با مردم کُرد تحقیق کند. این علاقه از دوران کودکی و ترانه‌های مربوط به لک‌لک‌ها و داستان‌هایی که مادرش تعریف می‌کرد، نشأت گرفته بود.

در سال ۱۴۰۰، تیم سازنده تصمیم گرفت تمام روستاهای کردستان را که لک‌لک‌ها در آن‌ها زندگی می‌کنند بررسی کند. در این مسیر، روستای «دره‌تفی» به دلیل تعداد چشمگیر لک‌لک‌ها و میزان تعامل مردم با آن‌ها، به‌عنوان لوکیشن اصلی انتخاب شد. مشاهده آسیب دیدن بسیاری از لک‌لک‌ها بر اثر برخورد با سیم‌های فشار قوی و مراقبت مسئولانه مردم روستا از آن‌ها، جرقهٔ اصلی ساخت فیلم بود.

خالدی پس از چهار سال زندگی در تهران، به کردستان بازگشت و ساخت مستند را آغاز کرد. او و همسرش حدود شش ماه در مرحله تحقیق در همان روستا اقامت کردند و در این مدت با خانواده‌ای آشنا شدند که سال قبل از یک لک‌لک آسیب‌دیده نگهداری کرده و موفق به بازگرداندن آن به دسته لک‌لک‌ها شده بودند. هم‌زمان، دختر این خانواده در حال آماده‌سازی برای مهاجرت به اروپا بود؛ این تقاطع جذاب از مهاجرت انسان و پرنده، نقطهٔ آغاز روایت اصلی مستند شد.

چالش‌های تولید؛ از گرما تا سوژه‌های غیرقابل پیش‌بینی

دشواری‌های فنی و آب و هوایی

تولید «بال‌های آوازخوان» با دشواری‌های متعددی همراه بود. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، طولانی شدن زمان فیلم‌برداری بود که به کار در فصل‌های مختلف سال، به‌ویژه در گرمای شدید تابستان، نیاز داشت. دمای بالا باعث می‌شد دوربین در دقایق نخست بیش از حد گرم شود و امکان ادامهٔ کار نباشد. در نهایت، تیم مجبور به تعویض دوربین و اجاره تجهیزات حرفه‌ای‌تر و گران‌تری برای ادامه روند فیلم‌برداری شد.

ملاحظات اخلاقی و سوژه‌های انسانی و پرنده

چالش دیگر، کار کردن با سوژه‌های مسن بود. زن و مردی که محور روایت بودند، سن بالایی داشتند و تیم تلاش می‌کرد کمترین زحمت را برایشان ایجاد کند و در عین حال، فاصلهٔ حرفه‌ای و اخلاقی درستی را حفظ کند تا حضور دوربین به زندگی روزمره‌شان آسیبی نزند.

از سوی دیگر، رفتار لک‌لک‌ها و پرندگان کاملاً غیرقابل پیش‌بینی بود. برای ثبت لحظات مورد نیاز، ناچار بودند ساعت‌ها و روزها راش‌های فراوانی بگیرند تا در نهایت بتوانند از میان آن حجم بزرگ، تصاویر مناسب و قابل استفاده را انتخاب کنند. این موضوع زمان و انرژی زیادی از تیم می‌گرفت.

رویکرد قوم‌نگارانه و استعاره مهاجرت

فیلم «بال‌های آوازخوان» بر پایه یک تحقیق بسیار مفصل و با رویکرد قوم‌نگارانه ساخته شده است و از مرحله تحقیق تا پایان پروژه چهار سال زمان صرف شد. در این مدت، شیوه زندگی لک‌لک‌ها، آناتومی ‌و رفتارهایشان و همچنین تعامل روستاییان با یکدیگر و با لک‌لک‌ها به‌طور دقیق زیر نظر قرار داشت.

این فیلم از یک‌سو اثری قوم‌نگارانه و محیط‌زیستی است و از سوی دیگر مهاجرت انسان و لک‌لک را به‌صورت استعاری و شاعرانه به تصویر می‌کشد.

حضور در سینما حقیقت و انتظارات از داوری

خالدی با اشاره به حضور فیلم در نوزدهمین دوره از جشنواره سینما حقیقت، اظهار داشت که فیلم هم در بخش ملی و هم در بخش بین‌المللی ظرفیت موفقیت دارد. با این حال، با توجه به تعداد جوایز بیشتر در بخش ملی و رقابت سخت‌تر در بخش بین‌الملل، ترجیح می‌دهد فیلم در بخش ملی رقابت کند. او همچنین معتقد است اگر جایزه‌ای ویژه برای فیلم‌سازان اولین فیلم اختصاص داده می‌شد، ارزشمند بود.

خالدی از داوران انتظار دارد به نکات کلیدی زیر توجه کنند:

• ناب بودن سوژه و اصالت پژوهش قوم‌نگارانه.
• زاویه نگاه متفاوت کارگردان و پیوند جهان لک‌لک‌ها و انسان‌ها.
• هماهنگی عناصر مختلف فیلم (صدا، تصویر، موسیقی، تدوین و …).
• تلاش طولانی‌مدت و فرآیند چهار ساله ساخت فیلم.
• پیوند جهان لک‌لک‌ها به جهان انسانی به‌عنوان یک استعاره شاعرانه.

او همچنین بر ویژگی‌های ضروری یک فیلم مستند تأکید کرد:

• داشتن فیلم‌نامه (که در ایران گاهی نادیده گرفته می‌شود).
• انجام تحقیق مفصل و عمیق پیش از تولید.
• ایجاد ارتباط مؤثر میان مخاطب و سوژه؛ به‌گونه‌ای که مخاطب درگیر جهان فیلم شود.
• ایجاد تعامل ذهنی و احساسی مخاطب با اثر هنری.
• وجود هماهنگی میان عناصر مختلف فیلم مانند صدا، فیلم‌برداری، موسیقی، کارگردانی و تدوین.

برنامه‌های اکران و معرفی پس از جشنواره

این فیلمساز برنامه‌هایی را برای اکران و معرفی فیلم بعد از جشنواره سینما حقیقت تدارک دیده است:

• حضور کارگردان‌ها در نمایش‌ها و ارتباط مستقیم با مخاطبان.
• ارائه پکیج‌های چندفیلمی (مثلاً فروش چهار فیلم به قیمت دو فیلم).
• حمایت دولت و نهادهای مرتبط از طریق تبلیغات شهری و تلویزیونی با تخفیف.
• ارائه بلیت‌های نیم‌بها برای مخاطبان.
• نمایش فیلم‌ها با سینماهای سیار در مناطق مختلف کشور (به ویژه دانشگاه‌ها، مدارس یا ادارات).
• بستن قراردادهای بلند مدت با ارگان‌ها برای نمایش مداوم فیلم‌ها.

عوامل اصلی مستند «بال‌های آوازخوان»

• مشاور هنری و ناظر پروژه: لقمان سخنور
• فیلم‌بردار: وریا عبدیانی
• صدابرداران: مهدی یگانه، ارسطو مفاخری
• دستیار کارگردان و برنامه‌ریز: صادق امیدبخش
• طراحی صحنه: حمیده رسولی
• مدیر تولید: ساکو ابراهیمی
• تدوین: لقمان سخنور
• صداگذاری: بهمن اردلان
• موسیقی: ستار اورکی
• طراحی پوستر: شعیب مکتبداری
• مشاور رسانه‌ای: گلاویژ نادری