چالش‌های نقش رستم: از کمبود بودجه و خطر فرونشست تا برنامه بازدید شبانه

اولویت اصلی: حفاظت همه‌جانبه و محدودیت‌های مالی

جعفری با بیان اینکه حفظ و صیانت از مجموعه در اولویت تمام برنامه‌ها قرار دارد، تصریح کرد که حفاظت تنها به مرمت ظاهری محدود نمی‌شود، بلکه شامل مرمت سازه‌ای، تزئینی و همچنین حفاظت از عرصه و حریم محوطه است.

نیاز فوری به مرمت در چهار آرامگاه هخامنشی

مطالعات باستان‌شناسی در نقش رستم محدود بوده و عمده فعالیت‌ها پس از سال‌های ۱۹۴۰ میلادی بر حفاظت و مرمت متمرکز شده است. این مجموعه شامل چهار آرامگاه مهم هخامنشی است که نیازمند توجه فوری هستند:

• آرامگاه داریوش اول
• آرامگاه خشایارشا (در حال حاضر تمرکز مرمت)
• آرامگاه اردشیر اول
• آرامگاه داریوش دوم

وی افزود: هم‌اکنون با وجود اعتبارات اندک، تمرکز بر مرمت آرامگاه خشایارشا گذاشته شده است، اما آرامگاه‌های داریوش اول و دوم و بنای کعبه زرتشت نیز نیاز فوری به مطالعات حفاظتی و آغاز عملیات مرمتی دارند.

اصلاح زیرساخت‌ها و برنامه بازدید شبانه

مدیر مجموعه جهانی تخت جمشید، اصلاح زیرساخت‌های گردشگری را دومین محور مهم فعالیت‌های پایگاه در نقش رستم اعلام کرد و جزئیات دو طرح مهم را تشریح نمود:

جابه‌جایی مسیر دسترسی و ساماندهی ورودی

مسیر فعلی دسترسی به نقش رستم یک راه روستایی و بسیار خطرناک است. طرح اصلاح مسیر تهیه شده و قرار است راه دسترسی به محدوده‌ای دورتر از محوطه و ورودی جدید به ضلع غربی منتقل شود. این جابه‌جایی به دلیل تخریب بقایای باروی تاریخی در ورودی فعلی و سنخیت بیشتر ضلع غربی با مجموعه انجام خواهد شد.

اجرای پایلوت بازدید شبانه

در تلاشیم تا با نوسازی کامل نورپردازی مجموعه، طرح بازدید شبانه به‌صورت پایلوت ابتدا در نقش رستم و سپس در تخت‌جمشید اجرا شود. تأکید بر این است که نورپردازی ویژه‌ای طراحی می‌شود تا مسیر بازدید شبانه نیز ایمن و قابل استفاده باشد.

چالش‌های محیطی: فرونشست و مدیریت گردشگر

خطر فرونشست زمین برای کعبه زرتشت

فرونشست زمین در تمام دشت مرودشت وجود دارد و نقش رستم نیز که در نقطه اتصال دشت و کوه قرار گرفته، درگیر این پدیده است. مطالعات اخیر دانشگاه شیراز با سه روش ژئومغناطیس نشان می‌دهد که:

• فرونشست به آثار صخره‌ای کوه آسیبی نمی‌زند.
• آثار پای کوه مانند بارو، لایه‌های زیرین و کعبه زرتشت ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند.

نتایج کامل این مطالعات در «نشست تخصصی فرونشست» در هفته پژوهش (۲۴ تا ۲۷ آذرماه) در تخت‌جمشید ارائه خواهد شد.

ضرورت اعمال محدودیت بازدید

جعفری تأکید کرد که ظرفیت بیش از حد گردشگر برای محوطه تاریخی آسیب‌زاست و باید سازوکار مدیریت ظرفیت در نقش رستم و تخت‌جمشید اعمال شود. در همین راستا، در تخت‌جمشید مسیر ورود و خروج گردشگران جدا شده است تا فشار مضاعف بر پلکان‌ها کاهش یابد. طرح‌های جامع مدیریت ظرفیت بازدید در دست تدوین است.

جزئیات فعالیت در بزرگ‌ترین کارگاه مرمت صخره کشور

مصطفی رخشنده‌خو، سرپرست کارگاه حفاظت و مرمت نقش رستم، با اشاره به استقرار تیم‌های متخصص از سال ۱۳۹۶، فعالیت‌های انجام شده را در سه بخش باستان‌شناسی، حفاظت و مرمت، و فعالیت‌های عمرانی و معماری دسته‌بندی کرد.

اقدامات تخصصی انجام‌شده

مهم‌ترین اقدامات حفاظتی شامل موارد زیر است:

• اجرای اسکن لیزری کل مجموعه و دیواره صخره برای استخراج مدل سه‌بعدی و آغاز پایش‌های تخصصی.
• آغاز کارگاه مرمت آرامگاه خشایارشا به دلیل وجود گسل و رگه‌های انحرافی در صخره. این کارگاه با ارتفاع حدود ۶۰ متر، یکی از دشوارترین و تخصصی‌ترین پروژه‌های مرمتی کشور است.
• مرمت نقش‌برجسته‌های ساسانی شامل نقش هرمز دوم، بهرام دوم و شاپور اول.
• انجام استحکام‌بخشی اولیه روی کتیبه‌های کعبه زرتشت که فرسایش زیادی داشتند.

چرا پوشش شیشه‌ای برای نقش‌برجسته‌ها ممنوع است؟

رخشنده‌خو در پاسخ به پیشنهاد نصب پوشش‌های شیشه‌ای برای مقابله با فرسایش محیطی (باد و باران)، تأکید کرد که رعایت ضوابط یونسکو و اصول باستان‌شناسی تاریخی مانع اجرای این طرح است، زیرا منظر اثر نباید مخدوش شود. علاوه بر این، دلایل فنی زیر نیز مطرح است:

سنگ‌های نقش رستم حدود دو درصد تخلخل دارند. اگر شیشه روی اثر قرار گیرد، رطوبت از اطراف وارد شده و هنگام خروج، تعرق ایجاد می‌کند که باعث تخریب سطح سنگ می‌شود. همچنین شیشه با ایجاد حالت ذره‌بینی، دمای پشت خود را بالا برده و میزان تخریب را افزایش می‌دهد.

بنابراین، بهترین شیوه، ادامه اقدامات حفاظتی و مرمتی با استفاده از مواد روز دنیا برای حفظ اثر است.