تحلیلگر: مذاکرات ایران و آمریکا در «قفل ساختاری»؛ موشک خط قرمز تهران است

بن‌بست ساختاری در مذاکرات ایران و آمریکا

اظهارات اخیر تام باراک، فرستاده ویژه ایالات متحده در امور سوریه و لبنان، مبنی بر تمایل دونالد ترامپ برای رسیدن به یک توافق با ایران، در شرایطی مطرح می‌شود که معمای مذاکرات میان دو کشور همچنان بدون پذیرش ریسک دست بردن به ابزارهای حل معما توسط طرفین ادامه دارد. بسیاری از مقامات ایرانی طی ماه‌های اخیر نسبت به حسن نیت ایالات متحده در پذیرش مذاکره ابراز تردید کرده‌اند و ادامه گفت‌وگوها را بدون کوتاه آمدن واشنگتن از خواسته‌های سه‌گانه خود (هسته‌ای، موشکی، محور مقاومت) ناممکن تلقی می‌کنند.

محسن جلیلوند، استاد روابط بین‌الملل و تحلیلگر امور سیاست خارجی، در بررسی این موضوع معتقد است که چشم‌انداز بازگشت ایران و ایالات متحده به میز مذاکره، دیگر صرفاً یک بن‌بست تاکتیکی نیست، بلکه نوعی «قفل ساختاری» است که از دل تحولات چند سال اخیر بیرون آمده است.

پرهیز ایران از دور باطل امتیازدهی

موضع رسمی و غیررسمی ایران، چه در سطح رهبری و چه در سطح تصمیم‌سازان امنیت ملی، امروز بیش از هر زمان دیگری صریح و مبتنی بر خطوط قرمزی است که امکان مانور در حوزه دیپلماسی را محدود می‌کند. تاکیدهای مکرر بر این‌که مذاکره تنها زمانی معنا دارد که ایالات متحده تغییر رویه اساسی داشته باشد، بازتاب این برداشت کلان است که مذاکره نه راه‌حل، بلکه ابزاری فرعی و تابع واقعیت‌های قدرت در میدان تلقی می‌شود.

بخش قابل توجهی از تصمیم‌گیران ایرانی بر این باور هستند که مذاکره نه تنها سود ملموسی برای ایران نخواهد داشت، بلکه می‌تواند به بازتولید همان دور باطل «فشار/مذاکره/امتیازدهی» منجر شود که تجربه‌های پیشین آن را کاملاً ناکارآمد کرده است.

در مقابل، ایالات متحده نیز با مجموعه‌ای از شروط وارد میدان شده که عملاً از نظر تهران معادل مطالبه «تغییر رفتار بنیادین» است؛ شروطی که در سال‌های گذشته در قالب «مذاکره جامع» یا «مذاکره بر سر همه چیز» مطرح شده بود. واشنگتن خواستار کاهش برد موشک‌های ایران، توقف برنامه هسته‌ای در سطوحی فراتر از توافق برجام و محدودسازی یا قطع حمایت ایران از محور مقاومت است.

خطوط قرمز تهران: موشک و بازدارندگی

این مجموعه شروط، نه صرفاً برای تهران غیرقابل‌پذیرش است، بلکه با مبانی امنیت ملی و راهبرد دفاعی کشور نیز تعارض بنیادین دارد. تجربه جنگ، تاریخ سیاست خارجی ایران و شکل‌گیری مفهوم بازدارندگی پس از دهه‌ها رویارویی مستقیم و غیرمستقیم با بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، سبب شده است که موضوع موشکی نه قابل معامله باشد، نه حتی قابل ورود به گفت‌وگوهای مقدماتی.

این تحلیلگر ارشد سیاست خارجی تاکید می‌کند: «اگرچه در ادبیات رسمی ممکن است درباره برخی حوزه‌ها مانند سطح همکاری با آژانس یا دامنه فعالیت‌های هسته‌ای امکان بحث وجود داشته باشد، اما حوزه موشکی عملاً به یک ستون ثابت در معماری امنیتی ایران تبدیل شده است. از نگاه تصمیم‌گیران، برد موشک‌ها تنها یک عدد یا یک توان فنی نیست؛ بلکه بخشی از دکترین بازدارندگی است که بقای کشور را در برابر تهدیدهای بالقوه تضمین می‌کند.»

تصور اینکه ایران در فضای فشار، تحریم و تهدید حاضر شود این ابزار بنیادین را تضعیف کند، اساساً با منطق سیاست خارجی کشور سازگار نیست. ایران طی ماه‌های گذشته سطح همکاری‌های خود با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را به یکی از پایین‌ترین سطوح ممکن رسانده است.

تلاش‌های اسرائیل برای افزایش هزینه نرمش واشنگتن

سفر قریب‌الوقوع بنیامین نتانیاهو به ایالات متحده نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. نتانیاهو تلاش خواهد کرد پرونده ایران را به نقطه‌ای برساند که برای دولت جدید واشنگتن، هزینه عقب‌نشینی یا نرمش را بالا ببرد. اسرائیل طی سال‌های اخیر به شکل فزاینده‌ای سیاست «ایران به‌عنوان تهدید مرکزی» را دنبال کرده و با برجسته کردن محور مقاومت، در تلاش بوده نقش ایران را به سمت تنش سوق دهد.

برخی اندیشکده‌ها و مراکز مطالعاتی آمریکایی نیز مدعی شده‌اند باید به‌جای تمرکز بر «کمان» یعنی محور مقاومت، مستقیماً سراغ «کماندار» یعنی ایران رفت. این تغییر رویکرد از دو عامل نشأت می‌گیرد: نخست، ناکارآمدی سیاست‌های گذشته در محدودسازی نفوذ منطقه‌ای ایران؛ و دوم، این باور که بدون تغییر در محاسبه راهبردی تهران، هیچ تلاش دیگری نتیجه نخواهد داد.

وضعیت کنونی نه مرحله پیش از مذاکره است و نه یک بن‌بست کامل؛ بلکه دوره‌ای از شکل‌گیری دوباره قواعد بازی است. ایران بر خطوط قرمز امنیتی خود ایستاده و آمریکا نیز در پی بازتعریف معماری مهار است. در چنین بستری، آنچه بیش از همه تعیین‌کننده خواهد بود، نه اراده برای مذاکره، بلکه تغییر در محاسبات قدرت و هزینه در هر دو سوی این معادله است.