انتشار چاپ پنجم «صیادان معنی»؛ ۱۱ هزار بیت از ۵۴ شاعر سبک هندی

نگاهی به سبک هندی و نامگذاری آن

شیوه‌ای از شعر فارسی که امروزه به «سبک هندی» مشهور است، اواخر قرن دهم هجری در ایران شکل گرفت و به سرعت تمام قلمرو شعر فارسی را درنوردید. نکته قابل توجه این است که این شیوه سرایش شعر در زمان پیدایش، نام خاصی نداشت و پیشگامان آن از آن با عنوان «طرز» یا «طرز نو» یاد می‌کردند. نام «سبک هندی» عنوانی است که طی چند دهه اخیر بر این شیوه ادبی گذاشته شده است.

سیر تدوین و نشر کتاب توسط محمد قهرمان

محمد قهرمان، پژوهشگر و ادیب معاصر، این کتاب را نخستین بار در سال ۱۳۷۶ توسط انتشارات امیرکبیر منتشر کرد. این اثر در سال ۱۴۰۲ در کنار دو کتاب دیگر او، «منتخبی از اشعار شاعران سبک هندی» و «منتخب تذکره‌های فارسی»، که با مقدمه مرتضی امیری اسفندقه همراه بودند، یک مجموعه سه‌گانه را تشکیل دادند.

تلاش برای گردآوری اشعار گزیده «صیادان معنی» از دهه ۱۳۵۰ توسط قهرمان آغاز شد. او هدف خود را تهیه برگزیده‌ای از اشعار طرز نو (مشهور به سبک هندی) تعیین و با یک ناشر قرارداد بست. اما با آماده شدن کتاب برای چاپ، ناشر مورد نظر تعطیل شد. قهرمان در سال ۱۳۶۴ نسخه تحویل داده شده را از وارث آن ناشر تحویل گرفت و آن را نزد خود نگاه داشت.

روش‌های چینش اشعار

در ابتدای راه، قهرمان اشعار هر شاعر را با الفبا و توجه به حروف انتهایی ابیات مرتب کرده بود و تا نیمه راه نیز به همین روش ادامه داد. اما در سال ۱۳۷۶ که کار را تکمیل کرد و به امیرکبیر سپرد، به مرتب کردن الفبایی ساده اکتفا کرد.

کتاب حاضر بر اساس تاریخ درگذشت شاعران مرتب و تدوین شده است و مقدمه‌هایی نیز برای معرفی هر شاعر دارد. منابع و مآخذ معرفی شاعران، از جمله نسخه چاپی یا خطی و میکروفیلم‌های استفاده‌شده توسط قهرمان، در این مقدمه‌ها بیان شده‌اند. این میکروفیلم‌ها متعلق به کتابخانه دانشکده ادبیات مشهد بوده و از نسخ کتابخانه ایندیا آفیس (دیوان هند) تهیه شده‌اند.

محمد قهرمان تاکید می‌کند: «بحث درباره چرایی پیدایش سبک هندی، ویژگی‌ها، تطور و انحطاط آن در حوزه صلاحیت او نیست و فقط در حد توانش تلاش کرده مجموعه‌ای از منتخب اشعار سروده‌شده در این سبک را گردآوری کند.»

محتوای «صیادان معنی»: ۱۱ هزار بیت از ۵۴ شاعر

کتاب «صیادان معنی» در مجموع شامل ۱۱ هزار بیت از ۵۴ شاعر برجسته سبک هندی است. این شاعران عبارتند از:

• نوعی خبوشانی، نظیری نیشابوری، طالب آملی، شفایی اصفهانی، نظام دست غیب، اسیر شهرستانی، فصیحی هروی، مشرقی مشهدی، قدسی مشهدی، سلیم طهرانی، کلیم همدانی، مسیح کاشانی، قاسم مشهدی، صیدی طهرانی، فیاض لاهیجی، رفیع مشهدی، احسن، عشق، طغرای مشهدی، غنی کشمیری، ناظم هروی، دانش مشهدی، سالک قزوینی، صائب تبریزی، واعظ قزوینی، وحید قزوینی، اشرف مازندرانی، عالی شیرازی، اثر شیرازی، نجیب کاشانی، تاثیر تبریزی، بیدل عظیم آبادی، حزین لاهیجی، امتی تربتی، فغفور لاهیجی، فضلی گلپایگانی، شاپور طهرانی، معصوم کاشانی، نادم لاهیجی، الهی اسدآبادی، درکی قمی، سالک یزدی، شوقی ساوجی، اوجی نطنزی، منصف طهرانی، سایر مشهدی، حاجی گیلانی، تنهای قمی، سابق اصفهانی، راقم مشهدی، صامت اصفهانی، فطرت مشهدی، نجات اصفهانی.

بخش معرفی احسن (ظفرخان)

در بخشی از کتاب که به معرفی «احسن» اختصاص دارد، آمده است:

محمدرضا احسن‌الله، مخاطب به ظفرخان و متخلص به احسن، فرزند رکن‌السلطنه خواجه ابوالحسن تربتی، به سال ۱۰۱۳ هجری قمری در هند زاده شد. او در زمان جهانگیر، از سال ۱۰۳۳ به نیابت از پدر، حکومت کابل را بر عهده گرفت. ظفرخان دوستدار و مشوق شعرا بود و سخن‌سرایانی که در آن روزگار از ایران عازم هند می‌شدند، در کابل از احسان او برخوردار شده و گاه مدت‌ها در دستگاه او اقامت می‌گزیدند. مشهورترین این شعرا، صائب تبریزی است.

ظفرخان در مقدمه دیوان خود نوشته است که سرودن شعر را از هجده‌سالگی آغاز کرده است. این سردار شاعر، در سال ۱۰۴۲ در عهد شاه‌جهان، ابتدا به نیابت و چند ماه بعد اصالتاً صوبه‌دار کشمیر شد. او دو بار حکومت کشمیر و یک بار حکومت سند را بر عهده گرفت و در دوران سلطنت عالمگیر، به سال ۱۰۷۳ هجری قمری درگذشت.

در بخش منتخب اشعار احسن، از فیلم نسخه ایندیا آفیس که پیرامون ۳۸۰۰ بیت دارد، استفاده شده است.

ما روز حشر، تشنه لب ابرِ رحمتیم/باشد نظر به ریزشِ باران گیاه را