هشدار جدی درباره بحران آب مشهد: سرانه ۲۰۰ مترمکعب و لزوم «دهه ریاضت آبی»

ناپایداری منابع آب مشهد؛ ریشه در ضعف هماهنگی

همایش «پایداری آب، چالش‌ها و راهکارها» در مشهد، صحنه ارائه آمارهای نگران‌کننده و انتقادات صریح کارشناسان نسبت به مدیریت منابع آبی این کلان‌شهر بود. در حالی که مدیرعامل آبفا از تصویب سند فرهنگ‌سازی و کاهش ۱۳ درصدی مصرف تابستان خبر داد، روسای کمیسیون اتاق بازرگانی و دانشگاهیان، بحران دشت مشهد را جدی‌تر از همیشه توصیف کرده و خواستار آغاز «دهه ریاضت آبی» و توقف فوری حفر چاه شدند.

حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، در این همایش ناپایداری منابع آب کلان‌شهر را نه ناشی از کمبود صرف، بلکه حاصل ضعف هماهنگی داخلی و اجرای ناقص پروژه‌ها دانست و تاکید کرد که برای مدیریت پایدار، همگرایی نخبگان و پیاده‌سازی دقیق برنامه‌ها ضروری است.

سند فرهنگ‌سازی و مدیریت تقاضا

اسماعیلیان از اجرایی شدن سند فرهنگ‌سازی مصرف آب در مشهد خبر داد و اظهار کرد: این سند با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد، پس از سال‌ها در سال ۱۴۰۳ به تصویب شورای فرهنگ عمومی استان رسید و تکالیف ۲۴ دستگاه در آن کاملاً مشخص شده است. وی افزود، اگرچه هنوز تغییر رفتار گسترده‌ای در مصرف آب ایجاد نشده، اما مهم این است که دغدغه آب در جامعه وجود داشته باشد.

مشهد به‌عنوان پایلوت ملی طرح «شهر حساس به آب» انتخاب شده و طبق برنامه، هدف کاهش ۲۰ درصدی مصرف در سه سال است. تابستان امسال با وجود گرما و افزایش مصرف، هیچ‌گونه قطعی ناشی از کمبود رخ نداد و مصرف ۱۳ درصد کمتر از سال گذشته بود.

مدیرعامل آبفا مشهد در تشریح برنامه مصوب تأمین آب شهر، مدیریت عرضه و تقاضا را شامل محورهای زیر دانست:

• کاهش سرانه مصرف
• کنترل هدررفت (هدررفت فیزیکی آب در مشهد کمتر از ۸ درصد است که پایین‌ترین عدد در کشور است)
• بازنگری در فضای سبز
• رعایت سهم زائران

بر اساس پیش‌بینی‌ها، افق ۱۴۲۰ نشان می‌دهد که جمعیت مشهد به چهار میلیون و ۹۰۰ هزار نفر خواهد رسید و نیاز آب کلان‌شهر حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب در سال خواهد بود.

انتقاد از سیاست‌های چند دهه اخیر و بحران چاه‌ها

محمد علائی، رئیس کمیسیون آب اتاق بازرگانی مشهد، با انتقاد شدید از سیاست‌گذاری‌های گذشته از جمله ساخت سدهای متعدد و حفر گسترده چاه‌ها، این تصمیمات را عامل برهم خوردن تعادل منابع آب زیرزمینی دانست. وی تصریح کرد که روند توسعه بی‌ضابطه چاه‌ها پس از دهه ۱۳۳۰ موجب رشد بی‌رویه برداشت‌ها شده و پیامدهای آن امروز در دشت مشهد مشهود است.

علائی با تأکید بر اینکه دشت مشهد از سال ۱۳۴۷ ممنوعه اعلام شده، اما تعداد چاه‌های کشاورزی و غیرمجاز چند برابر شده است، آمار برداشت سالانه آب در این دشت را به شرح زیر اعلام کرد:

راهکارهای پنج‌گانه برای نجات دشت

رئیس کمیسیون آب اتاق بازرگانی، پنج محور اصلی را راه نجات دشت مشهد دانست:

1. به‌رسمیت‌شناختن نقش مالکان آب در مدیریت.
2. توقف کامل حفر چاه در دشت ممنوعه.
3. تأمین کمبود آب شرب از طریق اجاره آب کشاورزی، نه حفر چاه جدید.
4. جلوگیری از افزایش مساحت و جمعیت شهر مشهد.
5. پیگیری مسیرهای توسعه پایدار با مشارکت کشاورزان و نهادهای محلی.

وی همچنین اتلاف ۳۰ درصدی محصولات باغی در خراسان رضوی را معادل هدررفت بیش از یک میلیارد مترمکعب آب دانست و خواستار افزایش بهره‌وری کشاورزی به چهار کیلوگرم ماده خشک در هر مترمکعب آب شد.

دانشگاهیان: مشهد در لبه قیچی تغییرات اقلیمی

کامران داوری، رئیس دانشکده آب و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، مشکل اصلی مدیریت آب را ناکارآمدی در اجرای قوانین دانست و تاکید کرد که مدیریت آب نیازمند عزم ملی، صداقت در ارائه داده‌ها و مشارکت جامعه محلی است.

هشدار درباره سرانه ۲۰۰ مترمکعبی و لزوم ریاضت آبی

سید محمدرضا علوی‌مقدم، رئیس پژوهشکده محیط‌های خشک دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، با اشاره به اینکه بحران آب مشهد جدی‌تر از شهرهای دیگر است، سرانه آب تجدیدپذیر این دشت را حدود ۲۰۰ مترمکعب اعلام کرد که بسیار پایین‌تر از میانگین کشوری (۱۲۰۰ مترمکعب) است. وی وضعیت دشت مشهد را به یک «بیماری پیر» تشبیه کرد که با خونریزی شدید به بیمارستان منتقل شده است.

علوی‌مقدم بحران مشهد را ناشی از دو فشار اصلی دانست:

• کاهش بارش: حدود ۵ درصد کاهش در هر ۱۰ سال (طی ۳۰ سال گذشته).
• افزایش دما: حدود ۰.۲ درجه سانتیگراد افزایش در هر ۱۰ سال، که به معنای افزایش تبخیر است.

این استاد دانشگاه تاکید کرد که امروز «دوره رویاپردازی نیست؛ امروز روز ریاضت است.» او خواستار جایگزینی نگاه پزشک و بیمار به جای نگاه‌های نظری شد و تصریح کرد: «باید از همین امسال ۷۰ تا ۸۰ درصد برداشت اضافه از آبخوان‌های مشهد را به‌تدریج کاهش دهیم و هر سال حدود ۵ درصد از اضافه‌برداشت کم کنیم تا ظرف پنج سال به نقطه تعادل هیدرولوژیک صفر برسیم.»

وی راه‌اندازی بازار آب و اصلاح قیمت‌گذاری را ابزارهایی برای تحقق این هدف دانست و هشدار داد: «اگر همین امروز شروع نکنیم، فردایی برای دشت مشهد نمی‌ماند.»