بررسی دلایل تکرارنشدنی بودن داریوش مهرجویی؛ از اقتباس تا اگزیستانسیالیسم

داریوش مهرجویی، یکی از برجسته‌ترین و تاثیرگذارترین فیلمسازان تاریخ سینمای ایران، با داشتن ویژگی‌های کم‌نظیری چون توانایی فوق‌العاده در اقتباس، عمق فلسفی، و نگاه انسانی به واقعیت‌های تلخ زندگی، خود را از هنرمندان هم‌عصرش متمایز کرد. این استاد بی‌بدیل سینما، در طول شش دهه فعالیت حرفه‌ای خود، ۲۳ فیلم در ژانرهای مختلف ساخت و چندین بار مسیر سینمای مدرن ایران را دگرگون ساخت و بیشترین تاثیر را بر این هنر گذاشت. جسارت او در بیان واقعیت‌ها و نگاه انتقادی به معضلات اجتماعی باعث شد که آثارش در هر دو دوره قبل و بعد از انقلاب ممنوع شوند، اما او همچنان به فعالیت خود ادامه داد.

مهرجویی همچنین یکی از پیشگامان توجه به مسائل زنان بود و نگاه ویژه‌ای به نقش آن‌ها در بافت سنتی جامعه داشت؛ به‌گونه‌ای که زنان همواره در کانون توجه فیلم‌های او قرار داشتند. دغدغه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران نیز همیشه در آثار او مشهود بوده و به همین دلیل او به عنوان یک فیلمساز چندبُعدی و تاثیرگذار در سینمای مدرن شناخته می‌شود. شاخص‌ترین ویژگی‌هایی که مهرجویی را از فیلمسازان هم‌دوره خود متمایز می‌کرد، در چهار محور زیر قابل بررسی است:

چهار رکن اساسی در تکرارنشدنی بودن مهرجویی

۱. آغازگر سینمای اقتباسی حرفه‌ای در ایران

اگرچه پیش از «گاو» (۱۳۴۸)، فیلم‌هایی با الهام آزاد از داستان‌های کهن ادبی ساخته شده بودند، اما به جرئت می‌توان گفت که اولین فیلم سینمایی اقتباسی حرفه‌ای ایران که ساختار اقتباس را به درستی رعایت کرد، فیلم «گاو» به کارگردانی مهرجویی بود. این فیلم که اقتباسی از داستان کوتاه «گاو» از مجموعه «عزاداران بیل» غلامحسین ساعدی است، نه‌تنها در به تصویر کشیدن متن موفق بود، بلکه به تحلیل عمیق معضلات اجتماعی چون تضاد سنت و مدرنیته، فروپاشی نظام اقتصادی روستا و شکنندگی جایگاه اجتماعی پرداخت.

«گاو» پس از ۵۶ سال، همچنان بهترین نماد برای جوامع سنتی ایران و خاورمیانه و بهترین نمونه تاریخ اقتباس ادبی است که با وجود تغییرات دراماتیک، به روح داستان ساعدی وفادار مانده است.

مهرجویی در آثار دیگر خود نیز به اقتباس پرداخت و به دلیل ویژگی‌های زیر، استاد مطلق اقتباس در سینمای ایران شناخته می‌شود:

• انتخاب جسورانه از آثار متنوع کلاسیک و مدرن، ایرانی و خارجی.
• ایرانیزه کردن کامل متن بدون خیانت به روح اثر.
• ایجاد تغییرات خلاقانه در پایان داستان.
• موفقیت در اقتباس بین فرهنگی.

از دیگر فیلم‌های اقتباسی او می‌توان به «هامون»، «سارا»، «درخت گلابی»، «دایره مینا»، «اجاره‌نشین‌ها»، «پری» و «مهمان مامان» اشاره کرد.

۲. بنیان‌گذار سینمای روانشناختی مدرن

مهرجویی با فیلم‌هایی چون «گاو»، «هامون»، «پری» و «سارا»، مهم‌ترین و تاثیرگذارترین بنیان‌گذار سینمای روانشناختی مدرن ایران است. او مسائل روانشناختی عمیقی را با نگاهی فلسفی و لحنی مدرن وارد سینمای ایران کرد. این مسائل شامل جنون، شرم اجتماعی، اضطراب نیستی، سوگواری، اختگی اجتماعی، اضطراب و افسردگی، جستجوی معنا و بحران‌های درونی و ذهنی بودند.

۳. تنها فیلمساز چند سبکی در سینمای ایران

برخلاف بسیاری از کارگردانان که صرفاً در یک ژانر مشخص موفق هستند، مهرجویی فیلمسازی چند سبکی بود که در طول فعالیت حرفه‌ای خود، آثار ماندگاری در ژانرهای مختلف خلق کرد:

• تراژدی روستایی و واقع‌گرایی: «گاو»
• کمدی شهری: «اجاره‌نشین‌ها»
• فلسفه: «هامون»
• خانواده‌محوری: «لیلا» و «سارا»
• نقد اجتماعی، فیلم‌های شاعرانه و موزیکال

برای مهرجویی، ژانر یک چهارچوب محدودکننده نبود، بلکه قالبی برای کشف جهان‌های گوناگون و بیان حرفی تازه بود. توانایی بی‌نظیر او در هدایت بازیگر، شناخت عمیق از انسان و جسارت در داستان‌سازی، باعث شد که آثارش با وجود تنوع سبک، کیفیت نسبتاً برابر و خلاقیت تحسین‌برانگیزی داشته باشند.

۴. وارد کردن نگاه فلسفی و اگزیستانسیالیسم

داریوش مهرجویی دانش‌آموخته فلسفه از دانشگاه کالیفرنیا لس‌آنجلس (UCLA) بود و همین پیش‌زمینه باعث شد تا او نگاهی فلسفی و اگزیستانسیالیستی به سینما داشته باشد. فیلم «هامون» نمونه کامل انسان اگزیستانسیالیست است که با بحران عشق، کار و خانواده روبه‌روست و در جستجوی معنای زندگی است.

تاثیرپذیری مهرجویی از فیلسوفانی چون کامو و سارتر در آثارش کاملاً هویداست. او توانست فلسفه را با نگاهی عرفانی، اجتماعی-اخلاقی، روانکاوانه و انسان‌گرایانه ترکیب کند و به شکلی مردم‌پسند و قابل فهم در فیلم‌هایش به تصویر بکشد. این چندلایگی و عمق نگاه، باعث شد که فیلم‌های او فراتر از زمان خود رفته و ماندگار شوند.

در نهایت، داریوش مهرجویی به عنوان یکی از پایه‌گذاران سینمای مدرن ایران، در طول ۵۵ سال فعالیت حرفه‌ای خود چندین بار سینمای ایران را دگرگون کرد و بیشترین تاثیر را بر تاریخ این سینما گذاشت.