داریوش مهرجویی؛ از بنیان‌گذاری موج نو تا قتل غم‌انگیز در مهر ۱۴۰۲

سیر تحول کارنامه هنری داریوش مهرجویی

کارنامه هنری مهرجویی را می‌توان به دو دوره اصلی تقسیم کرد: آثار تولیدشده پیش از سال ۱۳۸۵ و فیلم‌هایی که پس از آن ساخت. بسیاری از منتقدان سینما معتقدند که ذوق و نبوغ مهرجویی در آثار اولیه او به حدی بود که همان کارها می‌توانند جایگاه او را به‌عنوان بهترین کارگردان تاریخ سینمای ایران تثبیت کنند، اگرچه آثار متأخر او به‌هیچ‌عنوان قابل قیاس با دوران طلایی‌اش نیستند.

آغاز با موسیقی، فلسفه و شکست اولیه

علاقه مهرجویی به هنر از دوران نوجوانی با موسیقی و نواختن پیانو آغاز شد. او سپس برای تحصیل در رشته سینما به آمریکا مهاجرت کرد، اما در آنجا سینما را به نفع فلسفه کنار گذاشت و تا مقطع لیسانس، مطالعات فلسفی خود را ادامه داد. وی در سال ۱۳۴۶ به ایران بازگشت و اولین فیلم خود را با عنوان «الماس ۳۳» ساخت که برای کارگردان ۲۸ ساله به شکستی سنگین بدل شد.

تولد موج نو با فیلم «گاو»

تنها دو سال پس از شکست «الماس ۳۳»، مهرجویی با ساخت فیلم «گاو» (۱۳۴۸) که اقتباسی از داستانی از غلامحسین ساعدی بود، به سینما بازگشت و در کنار چند کارگردان دیگر، سنگ بنای سینمای موج نو ایران را بنا نهاد. این حرکت در دوره‌ای رخ داد که سینمای ایران تحت سلطه کمدی‌ها و فیلم‌فارسی‌های غیرسینماتیک بود. از دیگر آثار مهم این دوره می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آقای هالو (۱۳۴۹): بر اساس نمایشنامه‌ای از علی نصیریان.
• پستچی (۱۳۵۱)
• دایره مینا (۱۳۵۳)

بازگشت شکوهمند و دوران طلایی سینما

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و ترک موقت ایران، داریوش مهرجویی مجدداً به کشور بازگشت و فیلم‌سازی را از سر گرفت. او در سال ۱۳۶۵ با ساخت فیلم کمدی «اجاره‌نشین‌ها»، ثابت کرد که سال‌ها دوری از سینما و ایران، ذره‌ای از ذوق و توانایی او نکاسته است.

پس از آن، مهرجویی با ساخت مجموعه‌ای از فیلم‌ها، کارنامه خود را باشکوه‌تر از همیشه کرد. فیلم «هامون» به‌عنوان یکی از بهترین آثار تاریخ سینمای ایران، از هر نظر فیلمی نوین و مهم بود. این روند درخشان با ساخت فیلم‌های دیگری ادامه یافت که او را به یکی از مهم‌ترین کارگردانان تاریخ ایران تبدیل کرد:

«بانو»، «سارا»، «پری»، «لیلا» و «درخت گلابی» فیلم‌هایی بودند که مهرجویی را به اوج کارنامه هنری‌اش رساندند. این روند درخشان با فیلم «مهمان مامان» نیز ادامه پیدا کرد.

نقطه عطف و آثار متاخر

فیلم «سنتوری» که در سال ۱۳۸۵ ساخته شد، اگرچه در زمان خود بسیار دیده شد و مورد استقبال عمومی قرار گرفت، اما از نظر کیفی در برابر آثار تراز اول مهرجویی حرفی برای گفتن نداشت و به عقیده بسیاری، شروعی برای افول تدریجی یک کارگردان نابغه بود.

مهرجویی در سال‌های بعد نیز چندین فیلم دیگر ساخت که اگرچه برخی از آن‌ها آثاری قابل قبول بودند، اما هرگز نتوانستند به سطح کیفی شاهکارهای اولیه او برسند. از جمله این فیلم‌های متأخر می‌توان به «طهران تهران»، «آسمان محبوب»، «نارنجی‌پوش» و «لامینور» اشاره کرد.

پایان غم‌انگیز

زندگی پربار این کارگردان بزرگ، در نهایت در ۲۲ مهر ۱۴۰۲ در منزل شخصی‌اش در فردیس کرج، با یک حادثه تلخ به پایان رسید و او به همراه همسرش به قتل رسید.