ساماندهی دست‌فروشان تهران: از رویکرد قهری تا ۶ الگوی عملیاتی

سه رویکرد اصلی در مواجهه با پدیده دست‌فروشی

مدیریت پدیده دست‌فروشی در سطح جهانی و داخلی عمدتاً در قالب سه رویکرد کلی قابل طبقه‌بندی است که نتایج متفاوتی به دنبال داشته‌اند:

• رویکرد قهری: این شیوه متکی بر ابزارهایی نظیر تشکیل ستادهای رفع سد معبر و اجرای طرح‌های جمع‌آوری است. این اقدامات اغلب فاقد پشتوانه کارشناسی و نگاه سیستمی بوده و صرفاً اثری مقطعی دارند.
• رویکرد انفعالی: بر پایه نوعی همزیستی غیررسمی میان دست‌فروشان و شهرداری استوار است. پیامد این رویکرد گسترش بی‌نظمی، رقابت ناسالم اقتصادی و ایجاد نوعی انحصار غیررسمی در فضاهای عمومی است که با اصول عدالت فضایی و اجتماعی در تعارض است.
• رویکرد ساماندهی: این رویکرد با شناخت دقیق ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادی و فردی دست‌فروشان، راهکارهایی ساختاری و پایدار ارائه می‌دهد. اگرچه اقداماتی مانند شناسنامه‌دار کردن و ایجاد بازارهای موقت انجام شده، اما ضعف در سیاست‌گذاری یکپارچه، چالش‌های جدی را به همراه داشته است.

دست‌فروشی: فرصتی برای اقتصاد ملی

دست‌فروشی فی‌نفسه در هیچ کشوری یک معضل اضطراری در ردیف آسیب‌های اجتماعی خطرناک تلقی نمی‌شود. بلکه در بسیاری از جوامع تلاش شده تا از ظرفیت‌های مثبت آن برای کمک به اقتصاد ملی استفاده شود. به عنوان مثال، در کشورهایی با رونق گردشگری بالا نظیر چین و مالزی، دست‌فروشان ساماندهی شده در معابر و بازارچه‌ها، یک فعالیت اقتصادی بسیار سودمند برای اقتصاد کلان ملی محسوب می‌شوند. لذا، در شهر تهران نیز می‌توان از طریق تنظیم و ساماندهی این فعالیت، در جهت اهداف اقتصادی گام برداشت.

از لحاظ قانونی، ساماندهی دست‌فروشان بر عهده شهرداری تهران است. طبق تبصره ۱ بند ۵۵ قانون شهرداری‌ها، سد معابر عمومی و اشغال پیاده‌روها برای کسب ممنوع است و شهرداری مکلف است راساً نسبت به رفع موانع موجود و آزاد کردن معابر اقدام کند.

شش الگوی عملیاتی برای ساماندهی دست‌فروشان در پایتخت

با توجه به لزوم ساماندهی ساختاری، شش سناریو و الگوی عملیاتی زیر برای مدیریت دست‌فروشان در تهران پیشنهاد می‌شود:

1. روز بازارهای پیوسته: بازارهایی که درون بافت شهر و به صورت پیوسته در جوار مراکز داد و ستد، خدمات عمومی یا ادارات دولتی تشکیل می‌شوند و در ساعات معینی چیده و برچیده می‌گردند.
2. روز بازارهای متمرکز: این بازارها در محل‌های مشخص و تعبیه‌شده برپا می‌شوند. این نوع بازارها می‌توانند به محل مراجعه کافی خریدار و فروشنده تبدیل شوند، مشروط بر آنکه در نوع کالا و خدمات ارائه شده دقت کافی به کار رود.
3. پارک بازارها: با توجه به تعداد زیاد پارک‌ها در تهران، این مکان‌ها می‌توانند با طراحی مناسب، به محلی برای ساماندهی دست‌فروشان، به ویژه در روزهای تعطیل و بازه‌های شلوغ (مانند هفته‌های پایانی اسفند یا ماه مبارک رمضان) تبدیل شوند.
4. پارکینگ بازارها: تجربه موفق جمعه بازار پارکینگ پروانه، قابل تعمیم به بسیاری از پارکینگ‌های عمومی سطح شهر تهران است.
5. شب بازارها: این فعالیت می‌تواند شکل رسمی و قانونی به خود بگیرد. بسیاری از مناطق مرکزی شهر که شب‌ها به دلیل تمرکز مراکز اداری متروک می‌مانند، دارای پیاده‌روها و خیابان‌های عریضی هستند که می‌توانند پس از پایان ساعت اداری، میزبان بازارهایی برای خارج کردن محلات از «شب‌مردگی» باشند.
6. بازارهای سیار اغذیه: در برخی شهرهای جهان، فروشندگی خیابانی منحصراً به فروش اغذیه محدود می‌شود (مانند آسیای جنوب شرقی). با وجود حساسیت‌های بهداشتی در کشور، این نوع داد و ستد با طراحی غرفه‌های سیار مجهز به امکانات پخت و پز و نگهداری مواد غذایی (با الگوبرداری از کشورهای خارجی نظیر فرانسه و آمریکا) قابل توسعه است.