جزئیات مرمت گسترده کاخ چهل‌ستون اصفهان؛ احیای ستون‌ها و نورپردازی ۱ میلیارد تومانی

آغاز فاز گسترده احیای کاخ جهانی چهل‌ستون

کاخ چهل‌ستون اصفهان، یادگار چهار قرن تاریخ صفوی، وارد یکی از گسترده‌ترین دوره‌های مرمتی خود شده است. این روند احیا که ابعادی فراتر از بازسازی صرف دارد، شامل پاکسازی عمیق ستون‌های چوبی، تکمیل نقاشی‌های آسیب‌دیده و اجرای طرح‌های جامع ایمنی و گردشگری شبانه است. متخصصان این اقدامات را نقطه عطفی در تاریخ حفاظت از این بنای ثبت جهانی می‌دانند.

چهل‌ستون؛ شاهکار وحدت معماری و طبیعت

معماران و متخصصان، کاخ چهل‌ستون را نه صرفاً یک عمارت، بلکه نظامی پیچیده از توازن میان باغ ایرانی، آب، سکون، حرکت و معماری چوبی معرفی می‌کنند. به اعتقاد کارشناسان، راز ماندگاری این بنا در هماهنگی مطلق عناصر آن نهفته است؛ به‌طوری که ایوان ستون‌دار، حوض، تالارها، نقاشی‌ها و باغ، همگی همچون یک پیکره واحد عمل می‌کنند.

کاوه امین، معمار و مدرس دانشگاه، تأکید می‌کند که چهل‌ستون از معدود بناهایی است که در آن معماری چوبی به جایگاه رسمی و تشریفاتی دست یافته است. ستون‌ها در این کاخ صرفاً پایه‌های باربر نیستند، بلکه بخشی از زبان معماری محسوب می‌شوند:

معماران دوران صفوی چوب را نه به عنوان مصالح معمول، بلکه به عنوان عنصر هویت‌بخش انتخاب کردند. انعکاس ستون‌ها در آب نیز روایتی نمادین از تکرار، تکثیر و جاودانگی است.

وی می‌افزاید که به دلیل هندسه حساس بنا، حتی یک تغییر کوچک می‌تواند به ساختار کلی آسیب برساند؛ از این رو مرمت چهل‌ستون کاری بسیار حساس و چندلایه به شمار می‌رود. این کاخ نه تنها یک اثر تاریخی، بلکه بخشی از حافظه جمعی ایرانیان است.

چالش‌های فنی: حفاظت از چوب در برابر طبیعت و فرونشست

مرتضی فرشته نژاد، پیشکسوت معماری و مرمت، با اشاره به آسیب‌پذیری بالای چوب در معماری تاریخی، حفظ چهل‌ستون را در واقع حفظ چوب در برابر طبیعت توصیف می‌کند. چوب در مقابل رطوبت، نور مستقیم، تغییرات دما، آفات و قارچ‌ها حساسیت بسیار بالایی دارد و ستون‌های چهل‌ستون که هسته اصلی ساختار بنا هستند، نیاز به مراقبت مداوم دارند.

وی توضیح می‌دهد که هر ستون در این کاخ یک پرونده مستقل مطالعاتی دارد و مرمتگران پیش از هر اقدام، ساختار چوب را با دستگاه‌های پیشرفته بررسی می‌کنند تا از نیاز به تثبیت، پاکسازی یا تعویض مطمئن شوند. او همچنین بر لزوم پایش مداوم بستر خاک تأکید می‌کند:

• چهل‌ستون به دلیل ثبت جهانی بودن، نیازمند چک‌لیست‌های سخت‌گیرانه‌تری است.
• هرگونه مرمت باید همزمان با پایش مداوم بستر خاک و بررسی نشست‌های احتمالی انجام شود.
• نگهداری این بنا نیازمند مشارکت عمومی است؛ زیرا هر آسیبی که به بنا برسد بازگشت‌ناپذیر است.

جزئیات اجرایی مرمت: از نقاشی تا اطفای حریق

سید روح‌الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان، جزئیات روند مرمت را که عمدتاً توسط گروه امانی اداره کل و استادکاران باسابقه اجرا می‌شود، تشریح کرد:

مرمت نقاشی‌ها و اتاق چهارشنبه‌سوری

اتاق موسوم به چهارشنبه‌سوری که در دهه پنجاه خورشیدی به دلیل رطوبت سقف آسیب دیده بود، اکنون در مرحله تکمیل مرمت قرار دارد. حدود هشتاد درصد نقاشی‌های این بخش مرمت و لایه‌های رنگی تثبیت شده‌اند. این عملیات که سه سال پیش آغاز شده بود، امسال وارد مرحله نهایی شده است.

پاکسازی عمیق ستون‌ها برای اولین بار در چهار دهه

مرمت ستون‌ها مهم‌ترین بخش پروژه است. ستون‌ها طی دهه‌های گذشته فقط به صورت سطحی مراقبت شده بودند و بارندگی‌های متعدد باعث آلودگی و تغییر رنگ چوب شده بود. گروه امانی برای نخستین بار در چهار دهه گذشته، اقدام به پاکسازی کامل و مرمت عمیق این ستون‌ها کرده است. این فرایند زمان‌بر است و هر ستون نیازمند بررسی‌های خاص خود (پاکسازی شیمیایی، تثبیت، یا بررسی عمقی) است.

نورپردازی جدید برای احیای گردشگری شبانه

با تأیید ضعف نورپردازی که از گلایه‌های اصلی گردشگران بود، فاز نخست نورپردازی ستون‌دار ایوان اجرا شده است. برای این بخش بیش از یک میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته و فاز دوم نورپردازی باغ و محوطه نیز آغاز شده است. هدف این است که چهل‌ستون تا نوروز پیش رو بتواند در برنامه شبانه گردشگری اصفهان نقش مؤثری ایفا کند. نورپردازی جدید علاوه بر زیبایی، نقش حفاظتی نیز دارد.

برنامه جامع ایمنی و اطفای حریق

مقابله با خطر آتش‌سوزی در بنایی که بخش عمده سازه آن از چوب تشکیل شده، در اولویت قرار دارد. اداره کل میراث فرهنگی در حال مذاکره برای استقرار سامانه‌های نوین اعلام و اطفای حریق شامل کپسول‌های هوشمند و سیستم‌های اتوماتیک است. اجرای این طرح که مطالعات پنج‌ساله دارد، نیازمند اعتباری حدود دو میلیارد تومان خواهد بود.

پایش فرونشست و نگهداری باغ جهانی

خوشبختانه چهل‌ستون در بحث فرونشست با مشکل جدی مواجه نشده و پایش زمین به صورت مداوم انجام می‌شود. همچنین برای نگهداری باغ جهانی چهل‌ستون، چاه قدیمی باغ فعال بوده و با تخصیص اعتباری حدود هفت میلیارد تومان، سیستم آبیاری باغ استانداردسازی شده است. مجموعه باغ هر سال در خردادماه برای مقابله با آفاتی چون سوسک‌های چوب‌خوار سمپاشی کامل می‌شود.

محدودیت‌های جدید برای برگزاری رویدادها

برای کاهش فشار وارده بر بنا، برگزاری رویدادها در محوطه چهل‌ستون محدود شده است. فقط برنامه‌های بین‌المللی یا رویدادهایی که ملاحظات حفاظتی دقیق (کنترل شدت صوت، تجهیزات و میزان ازدحام) را رعایت کنند، امکان اجرا خواهند داشت. بخشنامه‌ای رسمی نیز ابلاغ شده که شرایط دقیق برگزاری برنامه در بناهای تاریخی را مشخص می‌کند و چهل‌ستون تنها میزبان رویدادهایی خواهد بود که با هویت تاریخی آن سازگار باشند.