وحشت عمومی در آمریکا: پخش رادیویی «جنگ دنیاها» و فرار مردم از یورش مریخی‌ها

در شب هالووین سال ۱۹۳۸، یک اقتباس رادیویی هوشمندانه از رمان علمی-تخیلی «جنگ دنیاها» اثر اچ.جی. ولز، چنان وحشت گسترده‌ای را در ایالات متحده برانگیخت که میلیون‌ها شنونده آن را حمله‌ای واقعی از سوی موجودات مریخی پنداشتند؛ رویدادی که به یکی از مشهورترین برنامه‌های تاریخ رادیو تبدیل شد.

خالق نابغه و بستر تاریخی وحشت

خالق این برنامه رادیویی، اورسن ولز ۲۳ ساله بود که تنها سه سال بعد با کارگردانی و بازی در فیلم «همشهری کین»، اثری را خلق کرد که اغلب به عنوان یکی از تاثیرگذارترین آثار تاریخ سینما شناخته می‌شود.

این نمایش رادیویی در دوره‌ای پخش شد که تهدید فاشیسم و سایه جنگی قریب‌الوقوع بر جهان سنگینی می‌کرد. برنامه ولز و گروه «مرکوری تیِتر آن د ایر»، تنها یک ماه پس از حمله آلمان نازی به چکسلواکی روی آنتن رفت و موضوع آن، یورش موجودات مریخی به زمین بود.

این برنامه حدود ۶ میلیون شنونده داشت که بسیاری از آن‌ها مقدمه را از دست داده و نمی‌دانستند آنچه می‌شنوند داستانی تخیلی است. نتیجه این عدم آگاهی، صحنه‌هایی از هراس و وحشت جمعی بود.

ولز در سال ۱۹۷۰ به یاد آورد که مردم چگونه برای فرار از آنچه که یورش واقعی موجودات فضایی می‌پنداشتند، به سوی تپه‌ها می‌گریختند: «ناگهان همه شروع کردند با سرعت ۲۰۰ کیلومتر در ساعت رانندگی کردن.»

اقتباس رادیویی: از لندن تا نیوجرسی

رمان اصلی اچ.جی. ولز، که نخستین بار در سال ۱۸۹۷ منتشر شد، درباره سقوط استوانه‌های فلزی از مریخ در نواحی روستایی جنوب لندن بود. در این داستان، ارتش بریتانیا برای دفاع در برابر ماشین‌های جنگی غول‌پیکر سه‌پایه مجهز به پرتوهای مرگبار فراخوانده می‌شود.

تغییر مکان داستان و هیجان‌افزایی

هاوارد کخ، نویسنده جوان مسئول اقتباس رادیویی در سال ۱۹۳۸، تغییرات چشمگیری در داستان ایجاد کرد تا نمایش هیجان‌انگیزتر شود. او بعدها توضیح داد که «تقریبا هیچ چیز از رمان ولز باقی نمانده بود، جز توصیف موجودات، سلاح‌هایشان و البته این ایده کلی که یورشی در کار است.»

گروه تولید تصمیم گرفت داستان را به‌روز کند و به جای بریتانیا، محل فرود مریخی‌ها را در ایالت نیوجرسی آمریکا تعیین کند. این منطقه کوچک به محل فرود ماشین‌های مریخی در نسخه رادیویی تبدیل شد.

شب پخش و آغاز هراس جمعی

شب پخش برنامه، بازیگران در یک استودیو رادیویی در نیویورک جمع شدند. چهار دقیقه پس از آغاز نمایش، شنوندگان شبکه‌ای دیگر که برنامه آن‌ها تمام شده بود، به این کانال پیوستند. آن‌ها مقدمه را از دست داده بودند و تنها موسیقی ارکستر را می‌شنیدند که مدام با خبرهای فوری در مورد وضعیتی فوق‌العاده قطع می‌شد.

شگردهای تولید برای واقعی جلوه دادن

گروه تولید از شگردهای هوشمندانه‌ای استفاده کرد تا نمایش تا حد ممکن واقعی به نظر برسد. این شگردها شامل موارد زیر بودند:

• تقلید صدای فرانکلین د. روزولت، رئیس‌جمهوری وقت آمریکا، توسط یک بازیگر.
• پخش صدای یک اپراتور تلفنی آماتور که تلاش می‌کرد با دیگران درباره فاجعه صحبت کند.
• توصیف جزئیات زنده ورود مریخی‌ها توسط یک خبرنگار رادیویی.

در بخشی از برنامه، بازیگر در نقش رئیس‌جمهور تلاش می‌کرد ملت را دلداری دهد و می‌گفت: «من تلاش نخواهم کرد شدت وخامت وضعیتی را که کشور با آن روبه‌رو است از شما پنهان کنم.»

اما ترسناک‌ترین لحظه، سکوت مطلق بود. ولز با خنده تاثیر این بخش را به یاد می‌آورد:

«حقه اصلی ما این بود که روی تمام شبکه سکوت مطلق برقرار کردیم. هیچ صدایی پخش نمی‌شد. بعد صدای افتادن میکروفن را می‌شنیدی… و دوباره سکوت. آن وقت بود که دیگر حوله سرشان می‌انداختند و می‌دویدند بیرون.»

فرار به سوی تپه‌ها با سرعت ۲۰۰ کیلومتر

ماموران پلیس راهنمایی و رانندگی در آن یکشنبه شب، از دیدن ماشین‌هایی که با سرعت بیش از ۲۰۰ کیلومتر در ساعت از کنارشان رد می‌شدند، حیرت‌زده شده بودند. رانندگان در پاسخ به دستور توقف می‌گفتند: «نه، دارم می‌روم طرف تپه‌ها.»

برای ساکنان وحشت‌زده گراورز میل، این ماجرا اصلاً خنده‌دار نبود. یکی از ساکنان در مصاحبه‌ای در سال ۱۹۸۸ به یاد می‌آورد:

«سوار ماشین شدیم و یادم هست چراغ نفتی را برداشتیم، چون برق نداشتیم، و شعله‌اش را خیلی کم کردیم. روشن‌ترین تصویری که هنوز در ذهنم مانده این است که به اطراف نگاه کردم و با خودم گفتم 'نمی‌دانم آیا دیگر هیچ‌وقت برمی‌گردم این‌جا یا نه.'»

ساکن دیگری نیز تعریف کرد که آن‌ها تفنگ‌هایشان را برداشتند تا در صورت لزوم شلیک کنند، اما پس از رسیدن به محل فرود و نیافتن مریخی‌ها، «همه عصبانی بودند.»

پیامدهای تاریخی و میراث برنامه

این برنامه رادیویی باعث هرج و مرج و چند مورد جراحت جزئی شد، اما تلفات جانی نداشت. با این حال، قانون‌گذاران فدرال آمریکا را واداشت تا پخش گزارش‌های فریبکارانه درباره وقوع جرم یا فاجعه را در رادیو ممنوع کنند.

تیمی که این شاهکار را ساخته بود، در تاریخ ماندگار شد. اورسن ولز به یکی از بزرگ‌ترین کارگردانان سینما تبدیل شد و هاوارد کخ نیز در نگارش فیلمنامه «کازابلانکا»، شاهکار کلاسیک هالیوود، مشارکت کرد.