بحران آب و اتکای ۹۸ درصدی به دریا؛ استراتژی نمک‌زدایی امارات، عربستان و قطر

پیشتازان جهانی نمک‌زدایی در منطقه خلیج فارس

بررسی تجربه این سه کشور، ابعاد گسترده‌ای از چالش‌های آبی و راهکارهای فناورانه در مناطق خشک جهان را نمایان می‌سازد. در ادامه، مروری بر وضعیت و استراتژی‌های هر یک از این بازیگران اصلی خواهیم داشت:

۱. امارات متحده عربی: ستون فقرات پایداری آبی

امارات متحده عربی به عنوان پیشتاز نمک‌زدایی در خلیج فارس شناخته می‌شود. این کشور تنها در سال ۲۰۲۳، ظرفیتی بالغ بر ۱۰.۲ میلیون مترمکعب در روز برای شیرین‌سازی آب دریا داشته است. آغاز جدی این روند به دهه ۱۹۷۰ بازمی‌گردد و طی ۴۵ سال، ظرفیت نمک‌زدایی امارات بیش از ۱۵۰ برابر شده است. امروزه، حدود ۴۲ درصد از کل آب مورد نیاز امارات توسط ۷۰ کارخانه بزرگ نمک‌زدایی تأمین می‌شود.

چالش‌های کمبود و مصرف بالا

• سقوط منابع تجدیدپذیر: سرانه منابع آب تجدیدپذیر امارات از ۱۰۸۷ مترمکعب در سال ۱۹۶۱ به تنها ۱۶ مترمکعب در سال ۲۰۲۱ کاهش یافته است؛ کاهشی چشمگیر که بیش از ۹۸ درصد را نشان می‌دهد.
• مصرف بالا: مصرف سرانه آب در امارات حدود ۵۵۰ لیتر در روز است که یکی از بالاترین نرخ‌های جهانی محسوب می‌شود.
• تقاضای آتی: پیش‌بینی می‌شود تقاضای آب تا سال ۲۰۳۰ حدود ۳۰ درصد افزایش یابد.

استراتژی امنیت آب ۲۰۳۶

برای مدیریت این چالش‌ها، امارات «استراتژی امنیت آب ۲۰۳۶» را تدوین کرده است. اهداف کلیدی این استراتژی شامل کاهش ۲۱ درصدی تقاضای آب، افزایش بهره‌وری، توسعه استفاده مجدد تا سطح ۹۵ درصد و کاهش آلودگی آب است. این کشور تاکنون بیش از ۶ میلیارد دلار تنها برای احداث چند کارخانه بزرگ نمک‌زدایی هزینه کرده است.

۲. عربستان سعودی: حرکت به سوی منابع جایگزین

عربستان سعودی یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان آب شیرین حاصل از نمک‌زدایی در جهان است. ظرفیت نمک‌زدایی این کشور در سال ۲۰۲۳ حدود ۶.۸ میلیون مترمکعب در روز بوده است. برخلاف امارات، الگوی فناوری در عربستان بیشتر به سمت اسمز معکوس (RO) متمایل شده است؛ به طوری که ۵۳.۶ درصد از ظرفیت تولید بر پایه RO استوار است.

کاهش شدید منابع آب زیرزمینی، عربستان را در وضعیت تنش آبی شدید قرار داده است. سرانه آب شیرین تجدیدپذیر این کشور از ۹۰۰ مترمکعب در سال ۱۹۶۱ به ۷۸ مترمکعب در سال ۲۰۲۱ رسیده است.

بر اساس «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان، اهداف بلندپروازانه‌ای برای مقابله با این بحران تعریف شده است:

• تأمین ۹۰ درصد آب شهری از طریق نمک‌زدایی.
• کاهش ۴۳ درصدی مصرف آب.
• توقف کامل برداشت آب زیرزمینی تا سال ۲۰۲۸.

عربستان در سال ۲۰۲۳، مبلغ ۱۴.۵۸ میلیارد دلار در پروژه‌های آبی سرمایه‌گذاری کرده و برنامه دارد تا سوخت واحدهای نمک‌زدایی خود را از منابع فسیلی به نیروگاه‌های خورشیدی حرارتی منتقل کند.

۳. قطر: رشد سریع همراه با فشار منابع

قطر با ظرفیت نمک‌زدایی حدود ۳.۲ میلیون مترمکعب در روز در سال ۲۰۲۳، سومین تولیدکننده بزرگ منطقه است. این کشور نیز مانند همسایگان خود، با چالش‌های جدی کم‌آبی روبرو است؛ سرانه آب تجدیدپذیر قطر طی شش دهه از ۱۴۱۱ مترمکعب به ۲۲ مترمکعب سقوط کرده است. رشد جمعیت از ۵۰۰ هزار نفر در اوایل ۲۰۰۰ به پیش‌بینی ۴ میلیون نفر در ۲۰۳۰، فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های آبی وارد کرده است.

مقایسه ظرفیت و استراتژی‌های کلیدی

جدول زیر خلاصه‌ای از وضعیت نمک‌زدایی و چالش‌های آبی این سه کشور را نشان می‌دهد:

نتیجه‌گیری: ضرورت و پایداری

تجربه این سه کشور نشان می‌دهد که اتکا به نمک‌زدایی در مناطق خشک یک ضرورت تاریخی و اقتصادی است. اگرچه این فرایند نقشی حیاتی در تأمین آب پایدار دارد، اما چالش‌های مرتبط با مصرف بالای انرژی، انتشار کربن و دفع شورابه همچنان دولت‌ها را به سمت رویکردهای نوین سوق می‌دهد. این رویکردها شامل افزایش بهره‌وری، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، توسعه استفاده مجدد از آب و مدیریت فعال تقاضا است. این تجارب می‌تواند به عنوان یک سند راهبردی ارزشمند برای سایر کشورهایی که با تنش آبی مواجه هستند، عمل کند.