کشاورزی عمودی در خاورمیانه؛ از پروژه آزمایشی تا راهکار استراتژیک امنیت غذایی

کشاورزی عمودی طی سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از نوآورانه‌ترین روش‌های تولید مواد غذایی در سطح جهان مطرح شده است؛ این روش می‌تواند بدون وابستگی به شرایط اقلیمی و با مصرف بسیار کم آب، محصولات باکیفیت و پایدار تولید کند. در خاورمیانه، که از مناطق خشک و گرم جهان به شمار می‌رود، این نوع کشاورزی اهمیت دوچندانی یافته است. امروز بسیاری از کشورهای منطقه، به‌ویژه امارات متحده عربی و عربستان سعودی، با هدف کاهش وابستگی به واردات و افزایش امنیت غذایی، سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی را در این حوزه انجام داده‌اند.

طبق داده‌های آماری، بخش کشاورزی عمودی در خاورمیانه اکنون ارزشی معادل ۰.۲۲ میلیارد دلار دارد و در دل بازار گسترده‌تر کشاورزی با محیط کنترل‌شده (CEA) با ارزش ۲.۸۷ میلیارد دلار فعالیت می‌کند. این ارقام نشان‌دهنده آن است که صنعت کشاورزی عمودی در حال عبور از مرحله آزمایشی و ورود به دوره بلوغ است.

کشاورزی عمودی؛ یک صنعت استراتژیک در خاورمیانه

کشاورزی عمودی که در ابتدا بیشتر به‌صورت پروژه‌های آزمایشی اجرا می‌شد، اکنون به بخشی معنادار از چشم‌انداز کشاورزی با محیط کنترل‌شده (CEA) در خاورمیانه تبدیل شده و حدود ۷.۷ درصد از کل بازار پرورش‌دهندگان سرپوشیده منطقه را تشکیل می‌دهد.

امارات و عربستان سعودی به‌عنوان دو قطب اصلی این صنعت، با تکیه بر سیاست‌های گسترده امنیت غذایی و برنامه‌های بلندمدت توسعه اقتصادی، اجرای زیرساخت‌های پیشرفته در این حوزه را سرعت بخشیده‌اند. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به «استراتژی امنیت غذایی امارات ۲۰۵۱» و «چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی» اشاره کرد. نقش این کشورها فراتر از سرمایه‌گذاری داخلی است؛ آنها با مشارکت شرکت‌های بین‌المللی و جذب فناوری‌های نوین، زمینه را برای رشد سریع‌تر فراهم کرده‌اند.

محرک‌های اصلی رشد صنعت

چند عامل ساختاری و اقتصادی موجب رشد قابل توجه صنعت کشاورزی عمودی در منطقه شده‌اند:

۱. ضرورت افزایش امنیت غذایی

وابستگی شدید بسیاری از کشورهای خاورمیانه به واردات مواد غذایی، آنها را در برابر نوسانات جهانی آسیب‌پذیر کرده است. به همین دلیل دولت‌ها به‌دنبال راهکارهایی پایدار و بومی برای تولید غذا هستند.

۲. چالش‌های اقلیمی

خشکسالی، کمبود منابع آبی و دمای بسیار بالا، کشاورزی سنتی را دشوار و پرهزینه کرده است. کشاورزی عمودی با مصرف آب بسیار کمتر و عدم وابستگی به اقلیم، بهترین گزینه برای منطقه خشک خاورمیانه محسوب می‌شود.

۳. استفاده گسترده از هوش مصنوعی و اتوماسیون

افزایش استفاده از سیستم‌های کنترل خودکار، ربات‌ها و الگوریتم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی در کشورهای حوزه خلیج فارس باعث شده این نوع کشاورزی کارآمدتر و جذاب‌تر شود.

۴. مشارکت‌های دولتی و خصوصی

انعقاد تفاهم‌نامه‌های چند میلیون دلاری بین دولت‌ها و شرکت‌های مطرح از هلند و آسیا، باعث ورود سریع فناوری‌های پیشرفته به منطقه شده است.

مطالعات موردی؛ نمونه‌هایی از موفقیت در منطقه

چالش‌های ادامه‌دار در مسیر توسعه

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر، این صنعت همچنان با موانعی روبه‌روست که باید برای رسیدن به سودآوری پایدار برطرف شوند:

• هزینه بالای انرژی: روشنایی LED، سیستم‌های تهویه و سرمایش، بزرگ‌ترین سهم هزینه‌های عملیاتی را تشکیل می‌دهند و همچنان مانع اصلی سودآوری هستند.
• کمبود نیروی متخصص: در حوزه‌هایی مانند هیدروپونیک، کنترل آب‌وهوا، اتوماسیون و تعمیر تجهیزات پیشرفته، کمبود نیروی متخصص و آموزشی محدود وجود دارد.
• پراکندگی قوانین و استانداردها: نبود استانداردهای واحد برای واردات بذر، تجهیزات زیستی و صدور گواهی‌ها، روند توسعه را کند می‌کند.
• حساسیت مصرف‌کنندگان به قیمت: محصولات تولیدشده در مزارع عمودی معمولا قیمت بیشتری دارند و این موضوع بازار آنها را محدود می‌کند.

چشم‌انداز آینده؛ گسترش انتخابی و پایدار

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰، کشاورزی عمودی در خاورمیانه به‌طور انتخابی رشد خواهد کرد. عوامل مؤثر بر این روند عبارتند از:

• تداوم سرمایه‌گذاری‌های سنگین در امارات و عربستان.
• بهبود فناوری‌های نوین با تمرکز بر کاهش مصرف انرژی.
• توسعه تولید تجهیزات کشاورزی در خود منطقه.
• دسترسی به سرمایه از طریق صندوق‌های سرمایه‌گذاری مستقل و سرمایه‌گذاران جهانی.

کشاورزی عمودی احتمالاً همچنان بخش ممتاز و مبتنی بر فناوری باقی خواهد ماند، اما نقش آن در امنیت غذایی و پایداری زنجیره تأمین به‌طور قابل توجهی افزایش پیدا خواهد کرد. با توجه به شرایط اقلیمی سخت، کمبود منابع آبی و وابستگی به واردات، این مدل تولید مواد غذایی می‌تواند نقش مهمی در آینده منطقه ایفا کند و یکی از امیدبخش‌ترین راهکارها برای ساخت آینده‌ای پایدار در خاورمیانه است.