تعطیلی مدارس و ناکارآمدی «شاد»؛ تهدیدی جدی برای عدالت آموزشی

تعطیلی مدارس و ناکارآمدی «شاد»؛ تهدیدی جدی برای عدالت آموزشی

نظام آموزش‌وپرورش کشور، با وجود پیشرفت‌های کمی و کیفی چشمگیر، همچنان با چالش‌های ساختاری متعددی از جمله کمبود فضا، کیفیت آموزشی نامطلوب و نابرابری‌های گسترده مواجه است. بر همین اساس، «نهضت توسعه عدالت آموزشی» به عنوان یکی از مهم‌ترین طرح‌های ملی، با هدف اصلی کاهش و حذف شکاف‌های جغرافیایی، اقتصادی، کیفیتی و دیجیتالی در نظام آموزشی کشور در دستور کار قرار گرفت.

با این حال، تعطیلی‌های ناگهانی و پی‌درپی مدارس به دلیل عواملی چون آلودگی هوا، کمبود انرژی و شیوع بیماری‌ها، نه تنها این نهضت را تهدید می‌کند، بلکه شکاف یادگیری را در میان دانش‌آموزان، به ویژه در مدارس دولتی، عمیق‌تر می‌سازد. این گزارش به بررسی پیامدهای این تعطیلات و ناکارآمدی آموزش آنلاین می‌پردازد.

آسیب‌های تعطیلات ناگهانی و ضعف زیرساخت‌ها

ماه‌های سرد سال، با تعطیلی‌های ناگزیر مدارس عجین شده است. آلودگی هوا و اخیراً هراس از گسترش سویه‌های جدید آنفلوآنزا، دانش‌آموزان را خانه‌نشین کرده و فرآیند آموزش را با کندی و رخوت مواجه ساخته است. در این شرایط، معلمان موظف به ارائه آموزش آنلاین از طریق شبکه «شاد» هستند؛ شبکه‌ای که به دلیل ضعف زیرساختی و قطعی‌های مکرر، کارآیی لازم را ندارد.

علاوه بر فصول سرد، کاهش ساعات کاری مدارس در اواخر بهار به دلیل کمبود انرژی نیز نشان داد که آسیب‌پذیری آموزش و پرورش از تعطیلی‌ها، محدود به فصل خاصی نیست. فدا کردن آموزش مدرسه‌ای برای جبران کاستی‌های زیرساختی، تبعات غیرقابل جبرانی دارد، از جمله کاهش میل و رغبت دانش‌آموزان برای بازگشت به محیط مدرسه پس از تعطیلات طولانی.

برای جلوگیری از آسیب دیدن آموزش، باید برای کاستی‌هایی چون کمبود انرژی یا آلودگی فکری اساسی کرد یا دست کم زیرساخت‌های لازم به منظور ارائه آموزش‌های غیرحضوری را فراهم ساخت. برخی کارشناسان نیز بر راهکارهایی چون تغییر تقویم آموزشی تاکید می‌کنند.

افت کارآیی آموزشی و نتایج مطالعات بین‌المللی

سخنگوی وزارت آموزش و پرورش، تاثیر نامطلوب تعطیلی‌ها بر کیفیت یادگیری دانش‌آموزان را تایید کرد و کاهش زمان آموزش حضوری را مانع دستیابی به نتایج مطلوب آموزشی دانست. یافته‌های مطالعه بین‌المللی روندهای آمـوزش ریاضیات و علوم (تیمز) در سال ۲۰۲۳ نیز این افت تحصیلی را به وضوح نشان می‌دهد:

• در پایه چهارم ابتدایی در سال ۲۰۲۳، ایران در میان ۱۵ کشور منطقه، جایگاه دوازدهم ریاضی و نهم علوم را کسب کرده است.
• این در حالی است که در سال ۲۰۱۱، ایران در همین پایه، جایگاه هشتم ریاضی و چهارم علوم را در میان ۱۵ کشور منطقه داشت.

اگرچه تعطیلی‌ها تنها علت این رشد منفی نیست، اما تداوم این روند بی‌رویه، جایگاه آموزشی ایران را در سال‌های آتی بیش از پیش تنزل خواهد داد.

انباشت تعطیلات اجباری و نیاز به بازنگری

تعطیلی آموزش حضوری در حالی از هفته نخست آذرماه کلید خورد که چشم‌انداز روشنی از کاهش آلودگی هوا در ماه‌های آتی وجود ندارد. در پاییز و زمستان سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، سرما، آلودگی و ضرورت کاهش مصرف انرژی، تعطیلات برنامه‌ریزی نشده زیادی را به مدرسه‌ها تحمیل کرد.

مدارس شهر تهران در شش ماه سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴، حداقل ۳۴ روز به صورت غیرحضوری اداره شدند. این تعطیلات شامل:

• مهر و آبان: ۷ روز
• آذر ماه: ۹ روز
• دی ماه: ۱۲ روز
• بهمن ماه: ۴ روز
• اسفند ماه: ۲ روز

یکی از راهکارهای مطرح شده برای توزیع منطقی و کارآمد تعطیلات، تغییر تقویم آموزشی، کاهش تعطیلات طولانی تابستان و تعبیه تعطیلاتی کوتاه‌مدت در فصول سرد سال است. کارشناسان معتقدند تجربه کشورهای دیگر در این زمینه می‌تواند مبنای الگوگیری باشد.

الگوهای جهانی توزیع تعطیلات

تعداد روزهای حضور دانش‌آموزان در مدرسه در کشورهای مختلف، بین ۱۷۵ تا ۲۰۰ روز در سال تحصیلی متغیر است. در ایران نیز سال تحصیلی حدود ۲۰۰ روز است، اما تعطیلات غیررسمی این عدد را کاهش می‌دهد.

مقایسه با الگوی تعطیلات در جهان:

• ایالات متحده: سال تحصیلی حدود ۱۸۰ روز آموزشی است. تعطیلات شامل یک هفته شکرگزاری، دو هفته کریسمس، یک هفته بهار و ۱۰ تا ۱۱ هفته تابستان است.
• ژاپن: دانش‌آموزان حدود ۲۰۰ روز در مدرسه حضور پیدا می‌کنند. تعطیلات به صورت متوازن در طول سال توزیع شده و شامل دو هفته بهار، ۱۲ روز زمستان، تعطیلات تابستانی و «هفته‌های طلایی و نقره‌ای» در میانه سال است.

چالش‌های تغییر تقویم آموزشی از نگاه متخصصان

برخی معلمان و کارشناسان نسبت به تغییر تقویم آموزشی نظرات متفاوتی دارند. در حالی که برخی معلمان (ن. ابراهیمی) تعطیلی‌های پیاپی را موجب افت معنادار راندمان آموزش دانسته و تغییر تقویم را کارآمدتر می‌دانند، برخی دیگر (ز. بیگیان و رحمت طهمورثی) معتقدند متعدد شدن تعطیلات باعث گسست در فرآیند آموزش شده و بازگرداندن دانش‌آموزان به فضای درس پس از هر دوره تعطیلی، بسیار دشوار است.

کوثر شیخ‌نجدی، کارشناس مسائل آموزشی، پیاده‌سازی طرح تغییر تقویم آموزشی را دشوار می‌داند و پیشنهاد می‌کند تصمیم‌گیری‌ها به صورت استانی و با توجه به اقلیم‌های متفاوت کشور صورت گیرد. او همچنین به چالش‌های دیگری چون نبود مرز رسمی بین دو نیمسال و تعدد بالای کتاب‌های درسی و امتحانات اشاره می‌کند که زمان مفید آموزش را کاهش می‌دهد.

جمع‌بندی: خسارت هزار میلیاردی و راهکارها

تعطیلی مدارس، علاوه بر تبعات ناملموس غیرقابل جبران آموزشی، روزانه هزار میلیارد تومان خسارت مادی به کشور وارد می‌کند. برای کاهش این آسیب‌ها، بازنگری در تقویم آموزشی و بومی‌سازی الگوی توزیع تعطیلات بر اساس شرایط اقلیمی و فرهنگی کشور ضروری است.

با این حال، تا زمانی که برای کاستی‌های زیرساختی مانند کمبود انرژی و آلودگی هوا فکری اساسی نشود، و زیرساخت‌های آموزش غیرحضوری (مانند شبکه شاد) تقویت نگردد، صرفاً تغییر تقویم آموزشی به تنهایی نمی‌تواند راهگشای مشکل تعطیلی‌های غیربرنامه‌ریزی شده و تضمین کننده فرصت‌های برابر یادگیری باشد.