نبرد قدرت‌های بزرگ با سرمایه ابزاری؛ خیزش صندوق‌های ثروت ملی خاورمیانه

سرمایه ابزاری: تعریف جدید قدرت دولتی

مفهوم «سرمایه ابزاری» به استفاده هدفمند دولت‌ها از صندوق‌های مالی تحت کنترل خود اشاره دارد که دو مأموریت همزمان را دنبال می‌کنند: ایجاد بازده مالی و پیشبرد اهداف قدرت ملی. این سرمایه، که صبور و بلندمدت است، با دستور کارهای داخلی و بین‌المللی رهبران همسو می‌شود.

از زمان ظهور سرمایه‌داری مدرن، ارتباط تنگاتنگ میان ثروت و کشورداری همواره برقرار بوده است. اما در دوره‌های رشد سریع اقتصادی، تغییرات فناوری و رقابت قدرت‌های بزرگ، تمایل دولت‌ها به استفاده از سرمایه برای دستیابی به اهداف سیاسی افزایش یافته است. امروزه، سیاست‌گذاران، ژئواکونومی را به عنوان یک مسئله امنیت ملی تلقی کرده و سرمایه‌گذاری‌ها را از طریق ابزارهای زیر هدایت می‌کنند:

• صندوق‌های ثروت ملی (SWF)
• قهرمانان ملی (شرکت‌های بزرگ دولتی)
• مشارکت‌های دولتی-خصوصی

خیزش مالی خاورمیانه و صندوق‌های ثروت ملی

تأثیر این پدیده در خاورمیانه به وضوح مشهود است. در حالی که توسعه برخی از کشورهای منطقه با چالش‌هایی مواجه شده، پادشاهی‌های ثروتمند عرب خلیج فارس مسیر روشنی را به سوی رفاه در پیش گرفته‌اند. ثبات، منابع کافی و برنامه‌های اقتصادی مجزا از درگیری‌های منطقه‌ای، ظهور آن‌ها را به یکی از مهم‌ترین روندهای ژئوپلیتیک و مالی جهانی تبدیل کرده است.

قلب این تحول، ظهور صندوق‌های ثروت ملی است. کویت اولین صندوق ثروت ملی جهان را در سال ۱۹۵۳ تأسیس کرد و از آن زمان، کشورهای خاورمیانه به هدایت‌کنندگان جریان‌های سرمایه جهانی تبدیل شده‌اند. آمارها نشان‌دهنده مقیاس عظیم این قدرت مالی است:

مجموع دارایی‌های تحت مدیریت صندوق‌های ثروت ملی خاورمیانه، این مجموعه‌ها را در مجموع به سومین اقتصاد بزرگ جهان تبدیل می‌کند.

تغییر استراتژی صندوق‌ها: از انفعال تا تهاجم

در حال حاضر، بیش از ۱۷۰ صندوق ثروت ملی در سراسر جهان (از چین تا نروژ و سنگاپور) با دارایی بالغ بر ۱۴ تریلیون دلار فعال هستند. این صندوق‌ها که در گذشته استراتژی‌های سرمایه‌گذاری غیرفعال را دنبال می‌کردند، امروزه به تخصیص‌دهندگان فعال سرمایه و موتورهای محرک دستورالعمل‌های فناوری و ژئواکونومیک تبدیل شده‌اند و پرریسک‌ترین سرمایه‌گذاری‌های جهان را اجرا می‌کنند.

تهاجمی‌ترین تغییر در میان پادشاهی‌های خلیج فارس مشاهده می‌شود، جایی که رهبران سیاسی تصمیم می‌گیرند که سرمایه‌گذاری‌ها کجا، چه زمانی و چرا انجام شوند. این مدل جدید، ظرفیت دولت را به سمت تنوع اقتصادی، مزیت فناوری و اهرم ژئوپلیتیکی هدایت می‌کند.

نمونه‌های تاریخی سرمایه ابزاری

سرمایه ابزاری سابقه طولانی دارد. دو نمونه برجسته تاریخی عبارتند از:

شرکت هند شرقی هلند (قرون ۱۶ و ۱۷): دولت هلند از این شرکت حمایت کرد تا درآمد مورد نیاز برای تأمین مالی جنگ هشتاد ساله علیه اسپانیا را کسب کند. انحصار اعطا شده توسط دولت به این شرکت در آسیا، هسته اصلی این عملیات بود.

طرح مارشال (پس از جنگ جهانی دوم): این طرح که در سال ۱۹۴۷ پیشنهاد شد، ۱۳.۳ میلیارد دلار (معادل ۱۵۰ میلیارد دلار امروز) برای بازسازی اقتصادهای اروپا اختصاص داد. این کمک خارجی در عین حال منافع استراتژیک ایالات متحده را پیش برد؛ بازارهایی برای صادرات آمریکا فراهم و برتری جهانی دلار را تقویت نمود.

رقابت قدرت‌های بزرگ: چین و آمریکا

رقابت قدرت‌های بزرگ امروزی به این بستگی دارد که کدام کشورها می‌توانند سرمایه را در مقیاس وسیع برای تقویت اتحادها، ایجاد ظرفیت صنعتی و تعیین قوانین نظم نوظهور جهانی به کار گیرند. ایالات متحده و چین، دو اقتصاد بزرگ جهان، بیشترین ظرفیت را برای شکل‌دهی به جریان‌های جهانی کالا و سرمایه دارند و هر دو از سیاست‌مداری اقتصادی برای کسب اهرم استراتژیک استفاده می‌کنند.

استراتژی ژئواکونومیک تایوان

در دوران جنگ سرد، تایوان برای تقویت ارتباط خود با واشنگتن، در حوزه فناوری سرمایه‌گذاری کرد. استراتژی آن‌ها ساده بود: هرچه کارخانه‌های نیمه‌هادی بیشتری در جزیره وجود داشته باشد، تایوان امن‌تر خواهد بود. در نهایت، دولت تایوان با ۱۰۰ میلیون دلار از صندوق توسعه ملی، شرکت تولید نیمه‌هادی تایوان (TSMC) را تأسیس کرد که امروزه چشم‌انداز فناوری جهانی را تعریف می‌کند.

رویکردهای متفاوت واشنگتن و پکن

مقایسه رویکردهای دو قدرت بزرگ در استفاده از سرمایه دولتی:

• پکن: با مدل حکومت حزبی و متمرکز، یارانه‌ها، سیاست صنعتی و قهرمانان دولتی را ترکیب کرده تا از «کارخانه جهان» به «رقیب فناوری در حال ظهور» تبدیل شود. چین سرمایه دولتی را برای تسلط بر بخش‌های استراتژیک بسیج می‌کند.
• واشنگتن: عمدتاً به بازارهای سرمایه عمیق و پویایی کارآفرینی متکی است که با سرمایه‌گذاری عمومی تقویت می‌شود. دولت پروژه‌های عمومی بزرگ را تأمین مالی کرده و ریسک سرمایه‌گذاری خصوصی را در زمینه‌هایی مانند تحقیق و توسعه کاهش می‌دهد.

نمونه اقدامات صنعتی آمریکا

این کنش صنعتی اشکال مختلفی به خود می‌گیرد:

• قانون CHIPS and Science: اختصاص ۳۹ میلیارد دلار به تولید نیمه‌رساناهای داخلی.
• قانون کاهش تورم (IRA): جذب بیش از ۳ تریلیون دلار به بخش انرژی پاک.
• شرکت مالی توسعه بین‌المللی ایالات متحده (DFC): تأسیس شده در سال ۲۰۱۹، با هدف ترویج سرمایه‌گذاری در بخش‌های استراتژیک و رقابت با طرح کمربند و جاده چین.

این رقابت حل و فصل نشده است و هر دو کشور سرمایه‌گذاری‌های دولتی خود را، به‌ویژه در صنایع سرمایه‌بر مانند هوش مصنوعی، دو برابر می‌کنند.

دوراهی رهبران جدید خلیج فارس و تنوع اقتصادی

نسل جوان‌تری از رهبران در عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت با دو چالش اساسی روبه‌رو هستند: گذار جهانی انرژی و ظهور تولیدکنندگان جدید نفت خام مانند ایالات متحده. در مواجهه با این محیط اقتصاد کلان متفاوت، رهبران جدید خلیج فارس دستورالعمل‌های ثروت ملی خود را تغییر داده‌اند.

اکنون، استقرار سرمایه نه فقط با هدف بازده مالی، بلکه برای توسعه ملی و تنوع اقتصادی انجام می‌شود. این رهبران به دلیل افق زمانی بلندمدت حکومت خود، بر اساس افق‌های زمانی طولانی‌تری سرمایه‌گذاری می‌کنند که آن‌ها را از سایر تخصیص‌دهندگان سرمایه متمایز می‌سازد.

چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی

روشن‌ترین بیان این پویایی، «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان سعودی است که توسط محمد بن سلمان در سال ۲۰۱۶ آغاز شد. این برنامه به دنبال ساختن «جامعه‌ای پویا، اقتصادی پررونق و ملتی جاه‌طلب» است. عربستان سعودی با بیش از ۳۵ میلیون شهروند که تقریباً دو سوم آن‌ها زیر ۳۰ سال سن دارند، با واقعیت جمعیتی روبه‌رو است که نیازمند موارد زیر است:

• ایجاد مشاغل در صنایع جدید مانند گردشگری، سرگرمی، ورزش و علوم زیستی.
• تبدیل یک مدل اجتماعی-اقتصادی سنتی تحت سلطه یارانه‌های دولتی به مدلی که کارآفرینی را تقویت کند.
• جذب سطوح بالاتری از تخصص، گردشگری و سرمایه‌گذاری خارجی.