نقش پنهان پسماند در آلودگی هوا؛ سناریوهای اقتصاد دایره‌ای برای شهرهای بزرگ

پسماند و ذرات معلق؛ حلقه پنهان آلودگی

اگرچه در نگاه اول مدیریت پسماند ارتباط مستقیمی با آلودگی هوا ندارد، اما مطالعات جدید نشان می‌دهد که این موضوع یکی از حلقه‌های پنهان اصلی مسئله است. پژوهشی که طی سیزده سال روی پنجاه ایالت آمریکا انجام شد، نشان می‌دهد که رشد ده درصدی بازیافت به طور متوسط، باعث کم شدن حدود ۰.۰۸ میکروگرم بر مترمکعب از میزان ذرات معلق ریز (PM2.5) شده است.

این کاهش به دو دلیل عمده رخ می‌دهد: اول، هرچه پسماند کمتری سوزانده یا دفن شود، آلاینده‌های کمتری مستقیماً در هوا آزاد می‌شوند. دوم، کاهش نیاز صنایع به تولید مواد خام جدید، به معنای مصرف سوخت پایین‌تر در فرآیندهای تولید و در نهایت آلودگی کمتر است.

چالش‌های ساختاری اقتصاد دایره‌ای در ایران

اجرای موفق مدل‌های جهانی اقتصاد دایره‌ای در ایران با چالش‌های ساختاری جدی روبروست. ترکیب پسماند شهری در ایران اجرای این مدل‌ها را دشوارتر می‌کند؛ حدود ۷۰ درصد زباله شهری «تر» است و تنها ۳۰ درصد آن قابل بازیافت محسوب می‌شود.

بخش زیادی از زباله‌ها همچنان دفن یا به صورت غیراستاندارد سوزانده می‌شوند که در اطراف کلان‌شهرها منشأ انتشار ترکیبات آلی و ذرات ریز است. علاوه بر ترکیب پسماند، موانع زیر باعث شده‌اند که اقتصاد دایره‌ای در حد یک شعار باقی بماند:

• ضعف شبکه تفکیک از مبدا
• نبود زیرساخت بازیافت صنعتی
• کوچک بودن بازار مواد بازیافتی
• پراکندگی مدیریت پسماند در شهرداری‌ها

درس‌هایی از تجربه جهانی

تجربه کشورهای پیشرو نشان می‌دهد که چرخه اقتصاد دایره‌ای تنها زمانی فعال می‌شود که از سوی دولت و اقتصاد به صورت همزمان پشتیبانی شود:

کره جنوبی (سئول): سئول با اجرای قیمت‌گذاری شفاف برای کیسه‌های زباله، جهشی در میزان بازیافت ایجاد کرد. مردم بر اساس مقدار زباله غیرقابل بازیافت خود پول پرداخت می‌کردند؛ مدلی که هم رفتار شهروندان را تغییر داد و هم منابع مالی لازم برای توسعه زیرساخت را در اختیار شهرداری قرار داد.

اتریش: تمرکز بر ایجاد صنایع مصرف‌کننده مواد بازیافتی باعث شد تا بازیافت از یک هزینه شهری به یک کسب‌وکار سودآور تبدیل شود و چرخه اقتصادی فعال گردد.

سان‌فرانسیسکو: قانون منع دفن زباله قابل بازیافت، شرکت‌ها را مجبور کرد که از مواد بازیافتی استفاده کنند و این امر به شکل‌گیری زنجیره ارزش جدیدی انجامید.

راه‌حل‌های عملیاتی کوتاه‌مدت و سه‌گانه

اگرچه راه‌حل فوری و چشمگیری در دسترس نیست، اما چند اقدام کوچک و واقع‌بینانه می‌تواند در کوتاه‌مدت اثر ملموسی بر کاهش آلودگی بگذارد. این اقدامات نیازمند سرمایه سنگین یا زمان طولانی نیستند، اما هماهنگی بین نهادها و ایجاد حداقلی از بازار خرید مواد بازیافتی را می‌طلبند:

• افزایش کنترل بر سوزاندن غیراستاندارد زباله در حاشیه شهرها.
• تمرکز بر تفکیک پسماند خشک در مناطق پایلوت به جای اجرای سراسری.
• توسعه مراکز کوچک بازیافت محلی برای کاهش انتشار مستقیم ذرات.

سناریوهای قابل اجرا؛ از حداقل تا پیشرفته

برای فعال‌سازی اقتصاد دایره‌ای در ایران، سه سناریوی مختلف با سطوح سرمایه‌گذاری و اراده سیاسی متفاوت پیشنهاد می‌شود:

سناریوی پیشرفته اگرچه نیازمند اراده سیاسی قوی و سرمایه‌گذاری گسترده است، اما در بلندمدت می‌تواند هم هزینه‌های مدیریت پسماند را کاهش دهد و هم تأثیر قابل توجهی بر کاهش آلودگی هوا داشته باشد.