سه سطح آگاهی در حیوانات کشف شد؛ پژوهش‌های جدید معمای ذهن را بررسی می‌کنند

منشأ آگاهی همچنان به عنوان یکی از بزرگترین معماهای علم و فلسفه پابرجاست، اما دو مطالعه جدید به رهبری دانشمندان دانشگاه روهر بوخوم آلمان، با زاویه‌ای متفاوت به این مسئله نگریسته‌اند. این پژوهش‌ها به‌جای تمرکز بر چگونگی پیدایش آگاهی در انسان، تلاش می‌کنند توضیح دهند که چرا تکامل در برخی گونه‌های جانوری، سطوح پیچیده‌تری از «تجربه ذهنی» را پرورش داده است. این یافته‌ها نشان می‌دهند که آگاهی یک فرآیند صفر و صدی نیست، بلکه یک طیف تدریجی و چندبُعدی است که حتی در حیواناتی با ساختار مغزی بسیار متفاوت نیز وجود دارد.

معمای دیرینه آگاهی و رویکردی نوین

مسئله آگاهی، چه در انسان و چه در دیگر موجودات، از دیرباز ذهن برجسته‌ترین متفکران جهان را درگیر کرده است. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در زیست‌شناسی، علوم اعصاب و حتی فیزیک کوانتوم، هنوز هیچ پاسخ قطعی برای توضیح تجربه ذهنی انسان وجود ندارد.

دو پژوهش اخیر، که توسط محققانی از دانشگاه روهر بوخوم آلمان و دانشگاه ایالتی سان‌فرانسیسکو انجام شده، تمرکز خود را از گونه‌های هوشمند شناخته‌شده مانند شامپانزه‌ها، دلفین‌ها یا کلاغ‌سانان برداشته و به این پرسش اساسی معطوف کرده‌اند: چرا تکامل، آگاهی پیچیده را در برخی گونه‌ها توسعه داده است؟

سطوح سه‌گانه آگاهی پدیداری

در نخستین پژوهش، آلبرت نوون (از دانشگاه روهر بوخوم) و کارلوس مونتمایور (از دانشگاه ایالتی سان‌فرانسیسکو) سه «پدیده اصلی آگاهی پدیداری» را از یکدیگر متمایز کرده و آن‌ها را به عنوان پایه‌های تکاملی آگاهی معرفی کرده‌اند:

• بیداربودن پایه (Basic Alertness): ابتدایی‌ترین سطح آگاهی که موجود زنده را در حالت «هشدار» نسبت به خطر احتمالی مرگبار قرار می‌دهد. نظریه ALARM از این سطح بنیادی نشأت می‌گیرد.
• هشیاری عمومی (General Awareness): این سطح سازمان‌یافتگی شناختی بیشتری ایجاد می‌کند و موجود را قادر می‌سازد تا روابط علت و معلولی را در محیط تشخیص دهد.
• خودآگاهی بازتابی (Reflective Self-Awareness): مرحله‌ای که موجود نه تنها محیط، بلکه جنبه‌هایی از خود را نیز به‌صورت آگاهانه تشخیص می‌دهد.

تمایز هشیاری عمومی و خودآگاهی

کارلوس مونتمایور در توضیح سطح دوم آگاهی می‌گوید:

«در این سطح، موجود می‌تواند متوجه شود که دود به آتش مربوط است و مکان آن را مشخص کند. همچنین این هشیاری هدفمند می‌تواند روابط پیچیده‌تر، حتی روابط علمی را آشکار کند.»

آلبرت نوون نیز درباره سطح سوم، یعنی خودآگاهی بازتابی، توضیح می‌دهد که در این مرحله، آگاهی فراتر از مشاهده صرف محیط رفته و به ثبت آگاهانه تجربه‌های مربوط به گذشته و پیش‌بینی آینده می‌رسد.

شواهد شگفت‌انگیز آگاهی در پرندگان

پژوهش دوم که توسط اونور گون‌ترکون و جیانمارکو مالدارلی انجام شده، به بررسی سطح آگاهی در گونه‌های مختلف پرندگان اختصاص یافته است. پرندگان با وجود اینکه ساختار مغزی متفاوتی نسبت به پستانداران دارند، توان ذهنی قابل‌توجهی از خود نشان می‌دهند.

پرندگان به‌جای قشر پیش‌پیشانی (prefrontal cortex) دارای ساختاری به نام «نیدوپالئوم کائودولتراله» (NCL) هستند. گون‌ترکون معتقد است:

«NCL اتصالاتی گسترده دارد و به مغز امکان می‌دهد اطلاعات را یکپارچه و به‌صورت انعطاف‌پذیر پردازش کند. ساختار ارتباطی مغز پرندگان شباهت‌های قابل‌توجهی به ساختار مغز پستانداران دارد.»

یافته‌ها نشان می‌دهد که علاوه بر کلاغ‌سانان (مانند کلاغ‌ها، زاغ‌ها و جیجاق‌ها) که از دیرباز باهوش شناخته شده‌اند، حتی پرندگان معمولی مانند کبوتر و مرغ نیز در مقیاس آگاهی نوون و مونتمایور امتیاز نسبتاً بالایی کسب می‌کنند.

آزمایش خودآگاهی در خروس

یکی از شواهد کلیدی، آزمایش معروف به «آینه-تماشاچی» بود که بر روی یک خروس انجام شد:

1. خروس در فضایی قرار گرفت که یک مانع نیمه‌شفاف او را از خروس دیگر جدا می‌کرد.
2. با ظاهر شدن سایه پرنده شکاری، خروس آزمایش به خروس پشت مانع هشدار داد.
3. هنگامی که خروس تنها بود، هشدار نداد.
4. وقتی مانع با یک آینه جایگزین شد، خروس آزمایش هشدار نداد، حتی با وجود اینکه تصویر خروس دوم (انعکاس خودش) در آینه دیده می‌شد.

این رفتار نشان‌دهنده توانایی خروس در تمایز قائل شدن بین خودش و هم‌نوعش است که محققان آن را نشانه‌ای از نوعی خودآگاهی می‌دانند.

نتیجه‌گیری: آگاهی یک فرآیند تدریجی است

نویسندگان مقاله در جمع‌بندی تأکید کردند که نتایج این پژوهش‌ها شواهد فزاینده‌ای را تأیید می‌کند که آگاهی در بخش‌های مختلف قلمرو جانوری وجود دارد؛ حتی در میان گونه‌هایی که از نظر تکاملی فاصله زیادی با هم دارند و ساختار مغزی کاملاً متفاوتی را دارا هستند.

بر اساس این یافته‌ها، آگاهی نباید به عنوان یک کارکرد مطلق (صفر یا صد) در نظر گرفته شود، بلکه باید آن را فرآیندی تدریجی و چندبُعدی قلمداد کرد. این مطالعات راه را برای فهم بهتر چگونگی و چرایی شکل‌گیری ذهن آگاه در طبیعت هموار می‌کنند.