چالش‌های زنجیره پروپیلن: واردات ۳۰ تا ۴۰ درصدی با وجود هدف تولید ۳ میلیون تن

پروپیلن به عنوان یکی از مواد پایه استراتژیک در صنعت پتروشیمی، نقشی حیاتی در تولید پلیمرها و مشتقات شیمیایی متنوع ایفا می‌کند و سهم بالایی در ایجاد ارزش افزوده برای صنایع پایین‌دستی دارد. با وجود منابع غنی گاز و پروپان در ایران و هدف‌گذاری برای افزایش ظرفیت تولید سالانه از حدود ۲.۲ میلیون تن در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۳ میلیون تن تا سال ۱۴۰۵، واقعیت عملکرد صنعت نشان می‌دهد که زنجیره ارزش پروپیلن در کشور تکمیل نشده و بخش قابل توجهی از نیاز به محصولات با ارزش افزوده بالاتر همچنان از طریق واردات تأمین می‌شود.

چالش‌های ساختاری در زنجیره ارزش پروپیلن ایران

تکمیل نشدن زنجیره ارزش پروپیلن در ایران، اثرات منفی قابل‌توجهی بر تعمیق صنعت، اشتغال‌زایی و مزیت‌های صادراتی کشور گذاشته است. دلایل اصلی این چالش‌ها را می‌توان در چند محور کلیدی بررسی کرد:

۱. کمبود خوراک پایدار و ریسک سرمایه‌گذاری

یکی از مهم‌ترین موانع، ناپایداری در تأمین مستمر خوراک (به‌ویژه پروپان و بوتان) برای واحدهای پایین‌دستی پروپیلن است. نوسان در عرضه خوراک از مجتمع‌های پتروشیمی، برنامه‌ریزی برای توسعه صنایع پایین‌دستی را با ریسک بالایی مواجه ساخته و منجر به این شده که واحدهای متکی بر پروپیلن نتوانند با ظرفیت کامل خود عمل کنند.

۲. عدم توازن در توسعه صنایع پایین‌دستی

تمرکز سرمایه‌گذاری‌ها عمدتاً بر افزایش ظرفیت تولید پروپیلن و مشتقات ساده‌ای مانند پلی‌پروپیلن (PP) بوده است. در مقابل، توسعه صنایع پایین‌دستی با ارزش افزوده بالاتر، به‌طور متوازن رشد نکرده‌اند. این محصولات با ارزش افزوده بالا شامل موارد زیر هستند:

• الیاف تخصصی
• کامپاندها
• پلیمرهای مهندسی
• محصولات شیمیایی کاربردی

نتیجه این نقیصه آن است که علی‌رغم تولید داخلی، بیش از ۳۰ تا ۴۰ درصد از نیاز بازار داخلی به محصولات پایین‌دستی پروپیلنی همچنان از طریق واردات تأمین می‌شود.

۳. محدودیت دسترسی به تکنولوژی‌های پیشرفته

تحریم‌های بین‌المللی، دسترسی به تکنولوژی‌های پیشرفته تولید پروپیلن با بازدهی بالا را محدود کرده است. فرآیندهای نوین مانند PDH (پروپان دِهیدروژناسیون) یا کراکینگ با بازده بالا، نیازمند تکنولوژی‌های روزآمد و خدمات فنی مرتبط هستند که عدم دسترسی به آن‌ها باعث شده است برخی واحدها با ظرفیت کمتر از پتانسیل اسمی فعالیت کنند و سرمایه‌گذاری در بخش پایین‌دستی با توقف مواجه شود.

۴. عدم استفاده بهینه از ظرفیت پالایشگاه‌ها

بخش قابل توجهی از پالایشگاه‌های کشور فاقد واحدهای پیشرفته FCC (کراکینگ کاتالیزوری سیال) هستند. تحت فشار تولید بنزین با استانداردهای بالا، اولویت تولید با سوخت‌های مصرفی است و نه خوراک‌های پتروشیمیایی. این توازن نامناسب، سهم خوراک پتروشیمی را کاهش داده و چالش تأمین پروپیلن را تشدید کرده است.

راهکارهای راهبردی برای تکمیل زنجیره ارزش

برای غلبه بر این چالش‌ها و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش پروپیلن، اتخاذ رویکردهای راهبردی زیر ضروری است:

بازنگری در طرح‌های توسعه‌ای باید تضمین کند که توسعه واحدهای پایین‌دستی به‌صورت هم‌زمان با افزایش ظرفیت تولید خوراک پایه برنامه‌ریزی و اجرا شود.

اصلاحات سیاستی و سرمایه‌گذاری

• توسعه همزمان: برنامه‌ریزی برای توسعه واحدهای پایین‌دستی به‌صورت هم‌زمان با افزایش ظرفیت تولید خوراک پایه، به‌جای پروژه‌های مجزا.
• اصلاح سیاست‌های خوراک: اصلاح سیاست‌های قیمت‌گذاری و تخصیص خوراک با هدف تشویق تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر و هدایت خوراک ارزان‌تر به سمت واحدهای پایین‌دستی.
• تضمین تأمین خوراک: سرمایه‌گذاری در روش‌های نوین تولید پروپیلن مانند PDH باید با تضمین تأمین پایدار خوراک پروپان همراه باشد.

بهینه‌سازی ظرفیت پالایشگاهی

احداث و بهره‌برداری از واحدهای FCC/RFCC در پالایشگاه‌های موجود و اصلاح الگوی کاری آن‌ها برای ایجاد تعادل بهتر بین تولید بنزین و خوراک‌های پتروشیمیایی، می‌تواند ظرفیت بالقوه خوراک را به‌طور مؤثرتری به بخش پتروشیمی منتقل کند.

نتیجه‌گیری: تمرکز بر ارزش افزوده پایدار

افزایش صرف ظرفیت تولید پروپیلن تا افق ۱۴۰۵، بدون هم‌راستا شدن با تکمیل زنجیره ارزش و توسعه صنایع پایین‌دستی، به معنی ایجاد ارزش افزوده پایدار در صنعت پتروشیمی نخواهد بود. برای بهره‌برداری واقعی از فرصت‌های بازار منطقه‌ای و جهانی که تقاضای محصولات پیشرفته پروپیلنی در آن رو به رشد است، ضروری است که تمرکز از رویکرد افزایش ظرفیت صرف، به سمت ایجاد یک زنجیره ارزش کامل و متوازن تغییر یابد تا صنعت پتروشیمی ایران بتواند سهم قابل‌توجه‌تری در بازارهای صادراتی کسب کند.