آغاز عملیات مقابله با گرد و غبار قم در کانون سراجه با بودجه ۳۰ هزار میلیارد ریالی

مرتضی داودی، سرپرست منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم، ضمن تشریح چگونگی شناسایی کانون اصلی گرد و غبار استان، از آغاز عملیات اجرایی طرح مقابله با بیابان‌زایی در منطقه سراجه خبر داد. این طرح جامع که با مشارکت ۱۱ دستگاه اجرایی تدوین شده، اعتباری بالغ بر ۳۰,۳۳۳ میلیارد ریال را برای اجرای اقدامات پنج‌ساله پیش‌بینی کرده و از اواخر مهرماه سال جاری وارد فاز عملیاتی شده است.

شناسایی کانون اصلی و تکمیل مطالعات

داودی با اشاره به تشکیل کارگروه مقابله با گرد و غبار در استان طی دو تا سه سال گذشته، که با حضور دستگاه‌هایی چون منابع طبیعی، محیط زیست، مدیریت بحران و هواشناسی فعالیت می‌کند، تأکید کرد که پیگیری‌ها منجر به شناسایی کانون اصلی خیزش گرد و غبار شهر قم شد.

سراجه؛ کانون ۳۰ هزار هکتاری

بر اساس بازدیدهای میدانی و راهنمایی‌های هواشناسی، منطقه سراجه به عنوان کانون اصلی گرد و غبار قم شناسایی شد. این کانون شامل عرصه‌های متفاوتی است که از یک عرصه اصلی نشأت می‌گیرند و با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، سطحی معادل حداقل ۳۰ هزار هکتار به عنوان کانون گرد و غبار شهر قم تأیید شد.

مطالعات جامع ۵۲ هزار هکتاری

مطالعات تکمیلی توسط اداره کل منابع طبیعی بر مبنای مطالعات اولیه محیط زیست انجام شد. در این راستا، سطحی معادل تقریباً ۱۲۰ هزار هکتار به عنوان عرصه بیابانی منطقه مشخص شد که از این میزان، ۵۲ هزار هکتار در سال ۱۴۰۳ تحت مطالعه جامع قرار گرفت. این مطالعه شامل ابعاد مختلفی از جمله زمین‌شناسی، اقلیم، آب، پوشش و مسائل اجتماعی بود و نهایتاً در ستاد مقابله با گرد و غبار استان به تصویب رسید و مبنای اجرای عملیات مقابله با بیابان‌زایی قرار گرفت.

آغاز عملیات اجرایی و سهم اعتباری دستگاه‌ها

سرپرست منابع طبیعی قم اعلام کرد که تأیید نهایی این مطالعه از تیرماه انجام شده و تخصیص اعتبارات از امسال آغاز شده است. عملیات اجرایی طرح از تاریخ ۲۹ مهرماه در منطقه سراجه کلید خورده است.

جزئیات اقدامات اولیه

اقدامات اولیه انجام شده در این طرح شامل موارد زیر است:

• اجرای ۲۰۰ هکتار عملیات نهال‌کاری که اکنون در فصل نگهداری است.
• اجرای ۳۰۰ هکتار عملیات کنترل هرزآب‌ها و روان‌آب که بیش از ۸۰ درصد آن انجام شده است.
• برنامه‌ریزی برای ۲۷۰ هکتار عملیات نهال‌کاری دیگر که در حال شناسایی پیمانکار است و امسال انجام خواهد شد.

سهم ۱۱ دستگاه در پروژه ۳ همتی

این طرح با مشارکت بیش از ۱۶ دستگاه در ستاد مقابله با گرد و غبار استان تدوین شده و برای ۱۱ دستگاه اصلی، سهم اعتباری و پروژه‌های مشخصی تعریف شده است تا از توان و پتانسیل آنها در اجرای طرح استفاده شود. مجموع اعتبار پیش‌بینی شده برای این پروژه در محدوده ۵۲ هزار هکتاری، معادل ۳۰,۳۳۳.۲۴ میلیارد ریال (حدود ۳ همت) است که در یک برنامه زمان‌بندی چهار تا پنج‌ساله تخصیص خواهد یافت. سهم اعتباری دستگاه‌های دخیل به شرح زیر است:

علاوه بر اعتبارات ملی و استانی، راه و شهرسازی و سایر دستگاه‌ها می‌توانند از طریق مشارکت دستگاهی و تأمین ماشین‌آلات در اجرای طرح، منابع طبیعی را همراهی کنند. همچنین پیگیری‌هایی برای تأمین اعتبار از محل مدیریت بحران و شرکت نفت و گاز در حال انجام است.

چشم‌انداز طرح و عوامل ریشه‌ای بیابان‌زایی

سرپرست منابع طبیعی قم با تأکید بر اینکه به دلیل مجاورت استان با دو بیابان بزرگ کشور، صفر کردن پدیده گرد و غبار ممکن نیست، هدف طرح پنج‌ساله را کاهش چشمگیر این پدیده اعلام کرد. طبق برنامه، مبلغ ۱۲ میلیارد ریال برای سال ۱۴۰۴ و حدود ۱۴۶ میلیارد ریال برای سال‌های ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ پیش‌بینی شده است.

تثبیت شرایط مراتع و جلوگیری از بیابانی‌شدن

داودی خاطرنشان کرد که علاوه بر ۵۲ هزار هکتار مورد مطالعه، مجموعاً حدود ۳۴۰ هزار هکتار در شرق قم به عنوان مناطق بیابانی شناخته می‌شوند که نیازمند برنامه‌ریزی جامع هستند. وی همچنین به علل ریشه‌ای ایجاد گرد و غبار اشاره کرد و گفت:

استان قم دارای بیش از ۷۳۰ هزار هکتار مرتع است که حدود ۹۰ تا ۹۴ درصد از آنها مراتع ضعیف محسوب می‌شوند. اگر مدیریت صحیح اعمال نشود، بیش از ۴۰۰ هزار هکتار از این مراتع قابلیت تبدیل به عرصه بیابانی را دارند. لذا در درجه اول باید شرایط را تثبیت کنیم و از حرکت به سمت بیابانی‌شدن جلوگیری نماییم.

چرای بیش از حد، معادن و قطع حق‌آبه؛ علل انسانی بیابان‌زایی

وی عوامل انسانی متعددی را در تشدید بیابان‌زایی مؤثر دانست که مدیریت آنها ضروری است:

• حق‌آبه زیست‌محیطی: قطع شدن حق‌آبه‌ای که منطقه پیش‌تر از آن برخوردار بوده است.
• چرای شتر و دام: بهره‌برداری نامناسب یا بیش از توان اکولوژیک مراتع.
• معادن: واگذاری و فعالیت معادن در منطقه.
• طرح‌های توسعه: برخی بارگذاری‌ها یا طرح‌های توسعه که با ذات منطقه همخوان نیستند.

داودی در پایان تأکید کرد که نگهداری از مراتع موجود از کاشت نهال مهم‌تر است و باید در برخورد با طبیعت، توان و ظرفیت اکولوژیکی آن را مدنظر قرار داد.