تحلیل چرخش راهبرد آمریکا در قبال چین: از چالش ژئوپولیتیک تا رقابت اقتصادی

انتشار سند جدید «استراتژی امنیت ملی» دولت ترامپ، توجه تحلیلگران جهانی را به خود جلب کرده است؛ سندی که نشان‌دهنده یک چرخش محسوس در رویکرد واشنگتن نسبت به پکن است و برخلاف نسخه‌های پیشین، تمرکز را از تقابل ایدئولوژیک و نگرانی‌های حقوق بشری، به رقابت صرفاً اقتصادی منتقل کرده است.

تغییر رویکرد: از چالش ژئوپولیتیک تا رقیب اقتصادی

سند جدید استراتژی امنیت ملی آمریکا در مقایسه با نسخه‌های پیشین، لحنی کاملاً متفاوت در قبال چین اتخاذ کرده است. در این سند، دیگر خبری از گزاره‌های تند و فراگیری که چین را «مهم‌ترین چالش ژئوپولیتیکی آمریکا» (توصیف دوره بایدن) می‌خواند، نیست. همچنین، زبان صریح و تندی که در نسخه سال ۲۰۱۷ ترامپ بر به چالش کشیدن «قدرت، نفوذ و منافع آمریکا» توسط چین تأکید داشت، در سند جدید به چشم نمی‌خورد.

محور اصلی سند جدید، رقابت اقتصادی میان دو کشور است و تمرکز از ملاحظات ارزشی به‌طور محسوسی فاصله گرفته است. تقریباً هیچ اشاره‌ای به موضوعاتی مانند اقتدارگرایی، نقض حقوق بشر یا دیگر نگرانی‌هایی که در اسناد دولت‌های پیشین تکرار می‌شد، دیده نمی‌شود.

دیوید ساکس، پژوهشگر مطالعات آسیا در شورای روابط خارجی، می‌گوید: «حتی یک بار هم به رقابت قدرت‌های بزرگ با چین اشاره نشده است. چین بیشتر به‌عنوان یک رقیب اقتصادی دیده می‌شود.»

ون تی-سونگ، پژوهشگر مرکز چین در شورای آتلانتیک، این سند را نوعی «بازتنظیم میان منافع و ارزش‌ها» توصیف می‌کند و معتقد است استراتژی امنیت ملی جدید ترامپ، بیش از هر چیز بر اولویت‌دادن به آمریکا، توسعه داخلی، رشد اقتصادی و تجارت تمرکز دارد.

حجم اندک اشاره به چین در سند

یکی دیگر از نشانه‌های تغییر جایگاه چین در فهرست اولویت‌های امنیتی دولت ترامپ، حجم اندک اشاره به این کشور در متن استراتژی است. نام چین برای نخستین‌بار در صفحه نوزدهم یک سند ۳۳ صفحه‌ای مطرح می‌شود، آن هم تنها در قالب یک بخش محدود. این در حالی است که در «استراتژی امنیت ملی» دولت بایدن در سال ۲۰۲۲، چین تقریباً در سراسر سند ۴۸ صفحه‌ای به‌طور مکرر محل بحث و تمرکز بود.

استقبال محتاطانه پکن و تحلیل‌های داخلی چین

این چرخش لحن و تمرکز کاهش‌یافته بر چین، آن هم عمدتاً در چارچوب اقتصادی، در پکن با نوعی استقبال محتاطانه روبه‌رو شده است. «گُو جیاکون»، سخنگوی وزارت خارجه چین، بر مزایای «احترام متقابل، همزیستی مسالمت‌آمیز و همکاری بُرد–بُرد» تأکید کرد و آمادگی چین برای همکاری با آمریکا را اعلام نمود، هرچند هم‌زمان بر دفاع قاطع از حاکمیت و منافع توسعه‌ای چین پافشاری کرد.

لحن کلی سخنگوی وزارت خارجه چین به‌طور غیرمعمولی محتاط و خنثی بود و فاقد تندی و گزندگی معمول در پاسخ‌های رسمی چین به سیاست‌های آمریکا. دیوید ساکس این تغییر فضا را «کاملاً مثبت» ارزیابی می‌کند و آن را در راستای آماده‌سازی برای نشست بسیار مورد انتظار میان دو رهبر در ماه آوریل می‌داند.

هشدارهای تحلیلگران چینی

با این حال، همه تحلیلگران چینی این تحولات را با خوش‌بینی تفسیر نکرده‌اند. برخی کارشناسان چینی با احتیاط بیشتری به سند جدید نگاه می‌کنند و هشدار می‌دهند که تغییر لحن الزاماً به معنای عقب‌نشینی واقعی یا تغییر راهبردی عمیق از سوی واشنگتن نیست:

• روزنامه دولتی «گلوبال تایمز» به نقل از یک کارشناس نوشت که راهبرد جدید آمریکا «بارها بر ضرورت حذف هرگونه رقیب یا تهدید خارجی علیه منافع آمریکا تأکید می‌کند» که نشانه تداوم رقابت ساختاری است.
• «مِنگ ویژان»، پژوهشگر دانشگاه فودان، هشدار داد: «تغییر در واژگان به این معنا نیست که آمریکا دیگر چین را رقیب نمی‌بیند» و ترامپ ممکن است صرفاً در حال تغییر تاکتیک باشد.

حذف حقوق بشر از دستورکار؛ اولویت‌بخشی به توازن اقتصادی

راهبرد امنیت ملی آمریکا در سند جدید، اقتصاد را به‌عنوان «بالاترین میدان رقابت» معرفی می‌کند و به‌صورت مبسوط به روابط تجاری و مسئله عدم‌توازن در صادرات چین می‌پردازد. در بخشی از این سند تأکید شده است:

«از این پس، ما سعی می کنیم به رابطه اقتصادی آمریکا با چین توازن ببخشیم و با اولویت بخشی به عمل متقابل و انصاف، استقلال اقتصادی آمریکا را بازسازی خواهیم کرد.»

این رویکرد، تفاوتی چشمگیر با سند سال ۲۰۱۷ ترامپ دارد که چین را «یک قدرت تجدیدنظرطلب» توصیف کرده بود. آنچه این تغییر را برجسته‌تر می‌کند، غیبت کامل تقابل ایدئولوژیک و هرگونه اشاره جدی به نگرانی‌های حقوق بشری است؛ موضوعاتی که در دو سند پیشین راهبرد امنیت ملی آمریکا به‌طور پررنگ برجسته شده بودند، اما این بار تقریباً به‌کلی از متن کنار گذاشته شده‌اند.

عوامل پشت پرده تغییر لحن

پژوهشگران چند عامل را پشت این تغییر محسوس در لحن و محتوای استراتژی امنیت ملی دولت ترامپ می‌دانند:

1. احتیاط پیش از دیدار: دولت ترامپ احتمالاً می‌خواهد پیش از دیدار ماه آوریل رئیس‌جمهور با شی جین‌پینگ، محتاطانه عمل کند تا مسیر مذاکره‌ای به خطر نیفتد.
2. تغییر تیم سیاست خارجی: ترکیب تیم سیاست خارجی ترامپ نسبت به دور نخست تغییر کرده و نگاه متفاوتی به چین دارند.
3. درس‌های جنگ تجاری: واشنگتن از جنگ تجاری اخیر آموخته که سطح بالایی از وابستگی متقابل میان دو کشور وجود دارد و هر دو می‌توانند در حوزه اقتصادی آسیب جدی به یکدیگر وارد کنند.

بازدارندگی بدون قطعیت: نسخه ترامپ برای تنگه تایوان

نسخه جدید «استراتژی امنیت ملی» نه‌تنها در قبال چین محتاط‌تر است، بلکه به‌طور کلی از پرداختن به نقاط حساس ژئوپولیتیکی نیز فاصله گرفته است؛ برای مثال، حتی یک‌بار هم نام کره شمالی برده نشده است. تنها موضوع ژئوپولیتیکی که در سند جدید جای گرفته، مسئله حساس تایوان است.

اهمیت ژئوپولیتیکی و اقتصادی تایوان

برخلاف اسناد پیشین که تنها به‌شکلی گذرا از تایوان یاد می‌کردند، دولت ترامپ چندین بند کامل را به این جزیره اختصاص داده است که نشان‌دهنده اهمیت رو‌به‌افزایش آن در دستورکار راهبردی است. تمرکز چشمگیری بر تایوان وجود دارد که بخشی از آن به‌دلیل نقش مسلط این جزیره در صنعت نیمه‌رساناها و بخش دیگر به‌دلیل جایگاه ژئوپولیتیکی آن در «زنجیره جزیره‌ای دوم» است.

سند تأکید می‌کند که بازدارندگی در برابر وقوع هرگونه درگیری بر سر تایوان از طریق حفظ برتری نظامی یک اولویت محسوب می‌شود، چرا که حدود یک‌سوم تجارت دریایی جهان از دریای جنوبی چین عبور می‌کند و این مسئله پیامدهای مهمی برای اقتصاد آمریکا دارد.

پیام‌های دوپهلو به پکن و تایپه

در حالی که سند حاوی پیامی قوی برای بازدارندگی است، در بخش‌های دیگر با لحنی ملایم‌تر تنظیم شده است. برای نمونه، به‌جای آن‌که مانند گذشته از «مخالفت با هرگونه تغییر یک‌جانبه در وضعیت موجود در تنگه تایوان» سخن بگوید، اکنون تصریح می‌کند که آمریکا «از هیچ تغییر یک‌جانبه در وضعیت موجود حمایت نمی‌کند.»

دیوید ساکس معتقد است این تفاوت ظاهراً جزئی در واژگان، می‌تواند برای پکن دلگرم‌کننده باشد و بخش مرتبط با تایوان را به مجموعه‌ای از پیام‌های دوپهلو و قابل‌تفسیر تبدیل کرده است. واکنش وزارت خارجه چین نیز آرام و محتاطانه بود و از واشنگتن خواست که «مسئله تایوان را با نهایت احتیاط مدیریت کند.»

جامعه تایوان اکنون در وضعیتی از «صبر و انتظار» قرار دارد تا ببیند آیا این نمایش حسن نیت و مسئولیت‌پذیری، در نهایت به انسجام بیشتر و پیش‌بینی‌پذیری بالاتر در حمایت قاطع آمریکا از تایوان در آینده منجر خواهد شد یا خیر.