جهش قیمت جهانی مس و پتانسیل ایران: سه گلوگاه حیاتی برای بهره‌برداری از ذخایر

مس به عنوان فلزی راهبردی و ستون فقرات فناوری‌های نوین نظیر خودروهای برقی، پنل‌های خورشیدی و مراکز داده هوش مصنوعی، در کانون توجه اقتصاد جهانی قرار گرفته است؛ در شرایطی که افزایش تقاضا و اختلالات عرضه، قیمت‌ها را به سطوح بی‌سابقه‌ای رسانده، ایران با داشتن ذخایر عظیم، می‌تواند نقش خود را در بازار جهانی این فلز حیاتی ارتقا دهد.

افزایش بی‌سابقه تقاضا و فشار بر عرضه جهانی

نقش کلیدی مس در توسعه فناوری‌های سبز و هوش مصنوعی، تقاضای جهانی برای این فلز را در سال‌های آتی به شدت افزایش خواهد داد. این تقاضا عمدتاً از سوی صنایع زیر تغذیه می‌شود: خودروهای برقی، شبکه‌های برق‌رسانی، پنل‌های خورشیدی و مراکز داده هوش مصنوعی. همزمان با این افزایش تقاضا، فشار بر عرضه جهانی نیز رو به فزونی است.

اختلالات اخیر در معادن بزرگ جهان، از جمله فعالیت‌های لرزه‌ای و مشکلات برق در شیلی، جاری شدن سیل و زلزله در معادن جمهوری دموکراتیک کنگو، و همچنین سیاست‌های تجاری آمریکا، همگی به کاهش عرضه دامن زده‌اند. این عوامل سبب شده تا قیمت مس به سطوح بی‌سابقه‌ای برسد؛ به طوری که در بورس لندن، بهای مس در ماه دسامبر از مرز ۱۱ هزار و ۷۰۰ دلار در هر تن فراتر رفت.

بر اساس پیش‌بینی‌های بلومبرگ‌NEF، مصرف جهانی مس تا سال ۲۰۳۵ میلادی بیش از یک‌سوم افزایش خواهد یافت. با این حال، ظرفیت تولید معادن جدید به دلیل عواملی نظیر کاهش عیار ذخایر، فشارهای زیست‌محیطی و طولانی بودن زمان راه‌اندازی پروژه‌ها، با محدودیت مواجه است. اگرچه بازیافت مس در حال افزایش است، اما برای جبران این شکاف بزرگ میان عرضه و تقاضا کافی به نظر نمی‌رسد.

جایگاه ایران: ذخایر عظیم، بهره‌برداری محدود

در چنین بازار پرنوسان و پرتقاضایی، ایران به دلیل قرار گرفتن در میان ۱۰ کشور نخست دارنده ذخایر مس جهان، از پتانسیل عظیمی برخوردار است. پهنه‌های غنی مس کشور شامل سرچشمه، سونگون، میدوک و چاه‌فیروزه، گواه این ظرفیت هستند.

با این حال، ایران هنوز نتوانسته است از ظرفیت واقعی خود در بازار جهانی بهره‌برداری کند. مقایسه نرخ بهره‌برداری ایران با میانگین جهانی، عمق این شکاف را نشان می‌دهد:

این بهره‌برداری محدود، نتیجه مجموعه‌ای از چالش‌ها شامل سیاست‌گذاری‌های ناپایدار، کمبود سرمایه‌گذاری، فرسودگی تجهیزات و فقدان یک راهبرد بلندمدت منسجم است. در حالی که کشورهایی چون شیلی، پرو و اندونزی سالانه میلیون‌ها تن مس تولید و صادر می‌کنند، تولید و صادرات ایران همچنان محدود و پراکنده باقی مانده است. بحران انرژی، چالش‌های زیست‌محیطی و تحریم‌های بین‌المللی نیز بر رقابت‌پذیری این صنعت در کشور افزوده است.

نشانه‌های رشد ظرفیت و اهداف توسعه ملی

تحولات اخیر نشان‌دهنده آغاز برنامه‌هایی برای جهش ظرفیت در صنعت مس ایران است. آمارهای منتشر شده حاکی از رشد قابل توجه در منابع و استخراج است:

• منابع قابل طراحی شرکت تا نیمه نخست سال ۱۴۰۴ با رشد بیش از ۱۳ درصد، به ۱۶.۱ میلیارد تن رسیده است.
• منابع زمین‌شناسی کل با افزایش ۹ درصدی، به ۲۲.۲ میلیارد تن بالغ شده است.
• میزان استخراج سالانه با رشد بیش از ۱۵ درصد، به ۱۷۲ میلیون تن افزایش یافته است.

طبق طرح‌های توسعه‌ای، هدف‌گذاری شده است که تولید مس محتوی کشور در سال‌های آینده به ۸۰۰ هزار تن و تولید کنسانتره تا ۴ میلیون تن برسد. همچنین، در چارچوب سند توسعه ۱۴۱۰، افزایش سهم ایران در صادرات کاتد مس و تقویت صنایع پایین‌دستی این فلز استراتژیک هدف‌گذاری شده است.

مسیر دستیابی به پتانسیل کامل: سه گلوگاه حیاتی

با وجود دستاوردهای اخیر، بهره‌گیری کامل از ظرفیت‌های عظیم مس ایران و تثبیت جایگاه آن در زنجیره جهانی، منوط به رفع و تقویت سه گلوگاه اساسی است:

«بهره‌گیری کامل از ظرفیت‌های موجود منوط به رفع و تقویت سه گلوگاه اساسی است: فناوری، انرژی و دیپلماسی اقتصادی.»

۱. فناوری و نوسازی

این بخش مستلزم نوسازی ماشین‌آلات فرسوده، به‌روزرسانی روش‌های استخراج و ارتقای فرآیندهای فرآوری است تا بهره‌وری معادن کشور به سطح استانداردهای جهانی برسد.

۲. تأمین پایدار انرژی

تأمین مطمئن و پایدار برق و گاز برای واحدهای تولیدی، ذوب و صنایع پایین‌دستی مس، یک پیش‌شرط حیاتی برای جلوگیری از توقف تولید و حفظ رقابت‌پذیری است.

۳. دیپلماسی اقتصادی فعال

این امر شامل توسعه بازارهای صادراتی جدید، کاهش ریسک‌های سیاسی و اقتصادی مرتبط با صادرات و تلاش برای تثبیت حضور پایدار ایران در زنجیره ارزش جهانی مس است.

در نهایت، استقرار نظامی از حکمرانی شفاف، منسجم و قابل پیش‌بینی در صنعت مس، پیش‌شرط اصلی بهره‌برداری مؤثر از «فرصت مس» در دهه آینده است؛ امری که می‌تواند جایگاه ایران را در بازار جهانی این فلز راهبردی به‌طور معناداری ارتقا دهد.