راه‌آهن بیرجند؛ از مطالبه دو دهه‌ای تا پیشرفت ۳۵ درصدی با تهاتر نفت

مطالبه‌ای دو دهه‌ای؛ از وعده تا عمل

پروژه راه‌آهن بیرجند به شبکه ریلی کشور، پس از دو دهه انتظار و کشمکش‌های فراوان بر سر تأمین مالی، سرانجام با دستور ویژه رهبر معظم انقلاب و تخصیص منابع از محل تهاتر نفت، وارد فاز عملیاتی جدی شد. این ابرپروژه که اکنون با تزریق بیش از ۱.۶ همت اعتبار، شاهد پیشرفت فیزیکی ۳۵ درصدی است، نه تنها مطالبه دیرینه مردم خراسان جنوبی است، بلکه شاه‌کلید توسعه و ترانزیت شرق کشور محسوب می‌شود.

اتصال مرکز استان خراسان جنوبی، بیرجند، به شبکه سراسری راه‌آهن، یکی از قدیمی‌ترین و حیاتی‌ترین مطالبات مردم این منطقه است که سابقه آن به بیش از دو دهه پیش بازمی‌گردد. در سال ۱۳۸۰، مجمع نمایندگان استان‌های خراسان بزرگ و سیستان و بلوچستان، برای نخستین بار رسماً احداث این خط آهن را از رئیس‌جمهور وقت درخواست کردند. با وجود ارجاع این مطالبه به وزارت راه و ترابری و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، نتیجه عملیاتی در پی نبود.

تکرار این وعده‌ها در سفرهای متعدد مسئولان کشوری، بدون نتیجه ملموس و به‌دلیل چالش‌های فنی و اعتباری، باعث شد که پروژه راه‌آهن به نمادی از عقب‌ماندگی زیرساختی در استان تبدیل شود.

آغاز عملیات اجرایی و گره‌گشایی از تأمین اعتبار

پس از سال‌ها انتظار، سرانجام در اواسط سال ۱۳۹۸، عملیات اجرایی قطعه ۱۶ پروژه راه‌آهن بیرجند – یونسی به طول ۳۲ کیلومتر در محدوده خراسان جنوبی آغاز شد. این اقدام با دریافت دو مصوبه هیئت وزیران و تخصیص فاینانس داخلی برای مسیر بیرجند به یونسی و همچنین ۷۰۰ میلیون یورو فاینانس خارجی برای مسیر زاهدان – بیرجند همراه بود که پروژه را وارد فاز جدی‌تری کرد.

نقش دولت سیزدهم و توقف در ایستگاه تضامین

با آغاز کار دولت سیزدهم، تسریع در اجرای راه‌آهن بیرجند – یونسی در سفر رئیس‌جمهور فقید به خراسان جنوبی در دستور کار قرار گرفت. ایشان شخصاً دستور پیگیری این امر را صادر کرد. تشکیل کنسرسیوم ریلی با مشارکت بانک‌های عامل و صندوق توسعه ملی، تلاش‌ها برای تأمین مالی را وارد مرحله جدیدی کرد. با این حال، اختلاف‌نظر بر سر تضامین مورد مطالبه صندوق توسعه ملی و بانک‌ها، پروژه را در ایستگاه تأمین اعتبار متوقف ساخت.

پیشنهاد مکاتبه با مقام معظم رهبری و سران سه قوه مطرح شد تا در صورت عدم تحقق تأمین منابع از صندوق توسعه ملی، پروژه از محل تهاتر نفت تأمین مالی شود؛ مسیری که در نهایت گره چندین‌ساله پروژه را گشود.

نقطه عطف؛ استجازه رهبری و سوت آغاز ابرپروژه

نقطه عطف و تعیین‌کننده این پروژه، صدور مجوز استجازه رهبر معظم انقلاب اسلامی برای تأمین منابع مالی از محل تهاتر نفت بود. با صدور این مجوز حیاتی، در نیمه شهریورماه ۱۴۰۲، عملیات اجرایی تمامی قطعات پروژه به‌طور همزمان و با حضور رئیس‌جمهور فقید آغاز شد و سوت راه‌آهن خراسان جنوبی پس از سال‌ها به صدا درآمد. عملیات انفجار و خاک‌برداری قطعه ۱۸ در محدوده آرین‌شهر نیز در اردیبهشت سال گذشته کلید خورد.

وضعیت کنونی پروژه و نیازهای آتی

در حال حاضر، تمامی ۱۴ قطعه این ابرپروژه ریلی در استان خراسان جنوبی فعال است. با این که در ابتدای دولت چهاردهم تمامی قطعات پروژه فعال بود، زمزمه‌هایی از کاهش منابع اعتباری، نگرانی‌هایی را در میان پیمانکاران و افکار عمومی ایجاد کرد. آخرین آمارها حاکی از پیشرفت فیزیکی قابل توجه پروژه است:

• تعداد قطعات فعال: ۱۴ قطعه در محدوده استان
• پیشرفت فیزیکی کل: حدود ۳۵ درصد
• اعتبار تزریق شده تاکنون: بیش از ۱.۶ همت (هزار میلیارد تومان)

با توجه به سفر قریب‌الوقوع رئیس جمهوری، مردم خراسان جنوبی، تزریق اعتبار برای اتمام هرچه سریع‌تر این زیرساخت حیاتی را به‌عنوان اصلی‌ترین مطالبه خود مطرح کرده‌اند.

راه‌آهن زاهدان – مشهد؛ شاه‌کلید توسعه شرق

پروژه راه‌آهن زاهدان – زابل – بیرجند – مشهد با طولی تقریبی ۹۱۰ کیلومتر، فراتر از یک طرح عمرانی عادی است و به‌عنوان «شاه‌کلید توسعه شرق کشور» شناخته می‌شود. این مسیر استراتژیک با عبور از سه استان سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی، نقش محوری در ابعاد زیر خواهد داشت:

• ترانزیت: اتصال به مرز میلک و کشور افغانستان.
• امنیت: تقویت امنیت مرزهای شرقی.
• اشتغال: ایجاد فرصت‌های شغلی جدید.
• رونق اقتصادی: تسهیل تجارت و توسعه منطقه.

تحقق کامل راه‌آهن خراسان جنوبی، آزمونی جدی برای عدالت منطقه‌ای و نیازمند تداوم تأمین اعتبار، نظارت مستمر و پرهیز از هرگونه وقفه در اجراست. مطالبه عمومی این است که این پروژه ملی باید تا ایستگاه پایانی تکمیل شود.