نقشه راه کوانتوم ایران؛ سرمایه‌گذاری ۵ میلیون دلاری و توسعه ساعت‌های اتمی

تشریح نقشه راه ملی کوانتوم؛ زیرساخت آینده فناوری ایران

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور در آستانه برگزاری نخستین دوره جایزه شبکه آزمایشگاهی کشور، نقشه راه و اقدامات ملی ایران در حوزه فناوری راهبردی کوانتوم را تشریح کرد. دکتر حسین افشین، در حاشیه نشست خبری «اقدامات شبکه آزمایشگاهی کشور»، بر لزوم توسعه زیرساخت‌ها به عنوان پیش‌شرط ورود به دنیای کوانتوم تأکید کرد و از سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه دولت و بخش خصوصی در این بخش خبر داد.

سه‌گانه اصلی در توسعه کوانتوم

دکتر افشین با تأکید بر اینکه پیش‌زمینه دستیابی به هر فناوری جدید، آماده‌سازی زیرساخت‌های آزمایشگاهی آن است، اظهار داشت که تمرکز معاونت علمی در حوزه کوانتوم بر روی سه محور اصلی استوار است:

• ارتباطات کوانتومی: در این بخش، تأمین زیرساخت‌های آزمایشگاهی در حال انجام است. معاونت علمی تمایل دارد که میزبانی این زیرساخت در پژوهشگاه وزارت ارتباطات صورت گیرد، اما در صورت عدم مشارکت، اجرای آن به تنهایی بر عهده معاونت خواهد بود.
• حسگرهای کوانتومی: این بخش شامل پروژه‌های راهبردی مانند «ساعت‌های اتمی» است.
• محاسبات کوانتومی: تمرکز بر توسعه زیرساخت‌های لازم برای تحول در دنیای محاسبات و امنیت.

مدل اقتصادی و حجم سرمایه‌گذاری‌ها

معاون علمی رئیس‌جمهور مدل اقتصادی توسعه این فناوری را تشریح کرد و گفت: از آنجا که بازار محصولات کوانتومی هنوز به بلوغ نرسیده و تجاری‌سازی نشده‌اند، دولت باید نقش پیشران را ایفا کند؛ به این صورت که ابتدا زیرساخت‌ها را ایجاد کرده، علم و محصول را توسعه دهد و در نهایت خودِ دولت خریدار محصولات باشد تا زنجیره ارزش شکل بگیرد.

تاکنون معاونت علمی بالغ بر ۵ میلیون دلار تجهیزات در حوزه کوانتوم خریداری و تحویل داده است. ما از سیاست اهرمی استفاده کرده‌ایم؛ به طوری که در یک پروژه با سرمایه‌گذاری ۲.۵ میلیون دلاری معاونت، بخش خصوصی نیز ۲.۵ میلیون دلار آورده داشته است. در پروژه‌ای دیگر، در قبال سرمایه‌گذاری ۲.۵ میلیون دلاری معاونت، بخش خصوصی ۹ میلیون دلار سرمایه‌گذاری کرده است که نشان‌دهنده حجم سرمایه‌گذاری اولیه مناسبی در این حوزه است.

اهمیت راهبردی ساعت‌های اتمی

یکی از مهم‌ترین پروژه‌های در حال اجرا در بخش حسگرهای کوانتومی، بحث «ساعت‌های اتمی» است. دکتر افشین اهمیت این موضوع را فراتر از مرزها دانست و گفت: وقتی از ساعت اتمی صحبت می‌کنیم، از دقتی در مقیاس ثانیه حرف می‌زنیم. این فناوری تحولی بنیادین در سیستم‌های ناوبری (مانند GPS و موقعیت‌یابی) ایجاد خواهد کرد و تمام موقعیت‌های مکانی و زمانی دقیق در آینده وابسته به تکنولوژی کوانتوم خواهد بود.

آمادگی برای امنیت پسا-کوانتوم

دکتر افشین هشدار داد که دنیای کوانتوم تمام معادلات فناوری و محاسبات را جابه‌جا خواهد کرد و تأکید کرد: اگر امروز صحبت از هوش مصنوعی است، باید بدانیم که کوانتوم زیرساخت آینده است. ما نیازمند رمزنگاری پسا-کوانتوم (Post-Quantum Cryptography) هستیم. تحولات این حوزه تمامی بخش‌های نظامی و غیرنظامی را تحت تأثیر قرار خواهد داد و باید تا پایان دولت چهاردهم زیرساخت‌های لازم را تکمیل کنیم.

تربیت نیروی انسانی و ترویج علم

یکی از چالش‌های اصلی این حوزه، کمبود نیروی متخصص به دلیل نبود بازار کافی است. برای رفع این چالش، اقدامات زیر انجام شده است:

• از ابتدای مهرماه امسال، ۱۶ سرفصل درسی مرتبط با کوانتوم در ۱۲ دانشگاه کشور با حمایت معاونت علمی تدریس می‌شود.
• تولیدات محتوایی ساده‌سازی شده (مانند انیمیشن‌های یک دقیقه‌ای) برای معرفی مفاهیم کوانتوم آماده شده است.

معاون علمی رئیس‌جمهور در پایان از رسانه‌ها خواست که با ترویج علم به زبان ساده، کوانتوم را به یک گفتمان عمومی تبدیل کنند، چرا که سهم داشتن در ترویج این فناوری، نقش‌آفرینی در آینده علمی کشور است.