حرکت چشم برای خواب: ترفند وایرال شده فضای مجازی چقدر علمی است؟

روش عجیب و کم‌هزینه برای بازگشت به خواب

در عصری که بسیاری از افراد برای غلبه بر معضل بی‌خوابی و بیداری‌های مکرر شبانه به سراغ داروهای گران‌قیمت یا اپلیکیشن‌های پیچیده می‌روند، یک ترفند ساده و عجیب که نیازی به هیچ ابزار یا هزینه‌ای ندارد، در شبکه‌های اجتماعی جنجال‌ساز شده و توجه کارشناسان و کاربران را به خود جلب کرده است.

بی‌خوابی شبانه، به‌ویژه بیدار شدن در ساعات ۲ یا ۳ بامداد و غلت‌زدن‌های طولانی در تخت، تجربه‌ای آشنا برای میلیون‌ها نفر است. در حالی که معمولاً افراد مبالغ قابل‌توجهی را صرف محصولات بهبود خواب مانند داروهای طبیعی، مدیتیشن یا دستگاه‌های نویز سفید می‌کنند، اخیراً ترفندی ساده و کم‌هزینه توجه بسیاری را جلب کرده که ادعا می‌شود می‌تواند به بازگشت سریع‌تر به خواب کمک کند.

جزئیات تکنیک حرکت چشم و ادعای جنجالی

این روش که در ظاهر بسیار ابتدایی به نظر می‌رسد، شامل حرکت دادن آرام و تدریجی چشم‌ها در پشت پلک‌های بسته است. مراحل این تکنیک به شرح زیر است:

• حرکت آرام چشم‌ها از چپ به راست.
• حرکت چشم‌ها از بالا به پایین.
• چرخاندن دایره‌ای چشم‌ها در دو جهت.

تأکید شده است که این حرکات باید آهسته، یکنواخت و بدون هیچ‌گونه فشار اضافی ادامه یابد تا زمانی که بدن احساس خواب‌آلودگی کند. محبوبیت این تکنیک زمانی اوج گرفت که یک جراح در فضای مجازی اعلام کرد در ۱۴ مورد از ۱۵ بیداری شبانه، این روش او را دوباره به خواب برده است؛ ادعایی که با میلیون‌ها بازدید و نظرات متعدد همراه شد.

تحلیل کارشناسان: شبیه‌سازی خواب یا کنترل ذهن؟

در مواجهه با این ترفند، کارشناسان حوزه‌های مختلف چند دیدگاه متفاوت را مطرح کرده‌اند تا اثربخشی احتمالی آن را توضیح دهند:

دیدگاه عصب‌شناختی: شبیه‌سازی مرحله REM

برخی متخصصان عصب‌شناس بر این باورند که حرکت‌های آرام و قوسی چشم‌ها نوعی شبیه‌سازی از حرکات طبیعی چشم در مرحله خواب REM (حرکت سریع چشم) محسوب می‌شود. این شبیه‌سازی ممکن است به سیستم عصبی بدن پیام دهد که زمان آرام شدن و کاهش فعالیت فرا رسیده است.

دیدگاه روان‌پزشکی: توقف چرخه اضطراب

متخصصان روان‌پزشکی توضیح ساده‌تری ارائه می‌کنند: بیدار شدن نیمه‌شب اغلب با نگرانی و افکار مضطرب‌کننده در مورد خستگی روز بعد همراه است. تمرکز بر یک فعالیت فیزیکی ساده و تکراری مانند حرکت دادن چشم‌ها می‌تواند چرخه افکار مضطرب را متوقف کرده و ذهن را به مسیری کم‌تنش‌تر هدایت کند.

فقدان پشتوانه علمی و روش‌های جایگزین

با وجود توضیحات عصب‌شناختی و روان‌پزشکی، هنوز هیچ پژوهش علمی مستقیمی که اثربخشی این روش را تأیید کند، منتشر نشده است. متخصصان چشم اظهار داشته‌اند که شواهدی وجود ندارد که نشان دهد حرکت آهسته چشم پشت پلک‌های بسته می‌تواند خواب را القا کند، زیرا آرام‌سازی واقعی از سوی مغز انجام می‌شود، نه از طریق چشم‌ها.

متخصصان خواب تأکید می‌کنند که شواهد موجود در بهترین حالت، روایتی و تجربه‌محور هستند. آن‌ها اشاره می‌کنند که روش‌های شناخته‌شده‌ای مانند:

• تنفس جعبه‌ای (Box Breathing)
• ریلکسیشن عضلانی پیش‌رونده
• یوگا نیدرا (Yoga Nidra)

پشتوانه تحقیقاتی قوی‌تری برای بهبود کیفیت خواب دارند.

تجربه کاربران: نتایج متناقض و ترکیبی

تجربه افرادی که این روش را امتحان کرده‌اند، نتایج متفاوتی را نشان می‌دهد:

برخی از کسانی که سال‌ها با بی‌خوابی دست‌وپنجه نرم کرده‌اند، گزارش داده‌اند که این ترفند در چندین نوبت به آن‌ها کمک کرده و زمان بازگشت به خواب را کوتاه‌تر کرده است.

در مقابل، گروهی دیگر تجربه مثبتی نداشتند. یک فرد مبتلا به اضطراب شبانه توضیح داده که این روش آگاهی او نسبت به بدن را افزایش داده و او را هوشیارتر کرده است. حتی برخی گزارش دادند که استفاده از این روش باعث افزایش ضربان قلب و تغییر حالت ذهنی از خواب‌آلود به تحلیلی شده است.

برخی نیز پس از دو هفته آزمایش، دریافتند که کارایی تکنیک پس از چند نوبت اولیه کاهش یافته است و نتوانستند آن را به عنوان یک راه‌حل دائمی استفاده کنند.

توصیه‌های نهایی و هشدار پزشکی

کارشناسان یادآور می‌شوند که این تکنیک اگرچه کم‌خطر و رایگان است، اما نباید انتظار معجزه داشت. توصیه متخصصان این است که اگر طی چند دقیقه نتیجه حاصل نشد، بهتر است فرد روش دیگری را امتحان کند یا از تخت خارج شود.

ماندن طولانی‌مدت در تخت در حالی که فرد بیدار است، مغز را به اشتباه شرطی می‌کند که تخت جای بیداری است نه خواب.

همچنین، متخصصان هشدار می‌دهند کسانی که مشکلات چشمی جدی مانند گلوکوم یا بیماری‌های شبکیه دارند، باید پیش از امتحان کردن این روش با پزشک متخصص مشورت کنند، زیرا فشار یا حرکت اضافی چشم ممکن است مناسب وضعیت آن‌ها نباشد.